مروارید مهجور کرج

آن هم در شرایطی که نزدیکی به «دهه فجر» و البته پخش سریال «معمای شاه»، بیش از هر زمان دیگری تاریخ این دوره را برای عموم مردم مهم کرده است؛ نگاهی به تقویم میراث فرهنگی در هفته جاری نشان می‌دهد «کاخ مروارید» یا شمس در کرج، که مربوط به دوره پهلوی دوم است به شماره ثبت 7067 در این هفته و در روز 12 بهمن 1381 یعنی 13 سال پیش به ثبت رسیده است؛ آن هم در روزهایی که خبری مبنی بر این که نوه شمس پهلوی، خواهر محمدرضا شاه مخلوع، هوس کرده کاخ مروارید در مهرشهر کرج را پس بگیرد؛ در برخی رسانه‌ها منتشر شده است.

کاخ مروارید که به آن کاخ شمس پهلوی هم می‌گویند در مهرشهر، یکی از مناطق شهرستان کرج واقع شده است. گفته شده که شمس به خاطر دوری از فضای سیاسی تهران یا به دلیل بیماری آسمی که به آن مبتلا بوده تلاش کرده از پایتخت فاصله بگیرد و در این محل ساکن شود. طبق گزارشی که سایت معماری نیوز از این کاخ تهیه کرده «کاخ مروارید در زمینی به وسعت 111 هکتار با 2500 متر زیربنا احداث شده است.»

ساخت این کاخ در سال 1966 میلادی یا به عبارتی سال 1345 و 1346 ایران صورت گرفته است و حالا 50 سال از زمان ساخت آن می‌گذرد. «وسلی پیترز» معمار نامدار آمریکایی با پیمانکاری بنیاد «فرانک لوید رایت» و با نظارت مهندس «ویلیام کیسی»، با هزینه یک میلیون دلاری این کاخ را
ساخته‌اند.

آنچه این کاخ را به صورت متمایز درآورده معماری آن است؛ سازه اصلی و طرح کاخ به ریخت یک سفره‌ماهی است که صدفی را دربرگرفته است. همه فضاهای معماری در زیر سقفی با فرم حلزونی و با نورگیرهای گوناگون و به‌شکل دانه‌های مروارید اجرا شده است.

در ضلع شمالی کاخ و در محوطه بیرونی دریاچه نیز به‌شکل باله‌های سفره‌ماهی طراحی و اجرا شده است. همچنین این بنا دربردارنده فضاهای گوناگونی ازجمله تالار طلایی بار، دفتر مخصوص شمس، تالار پذیرایی، سالن سینما، سالن بیلیارد، استخر، آب‌نما، محل نگهداری پرندگان کمیاب، اتاق‌های خواب و... است.

اما همه اینها را گفتیم برای این که دل شما را بسوزانیم، چراکه بعد از مشکلات بسیاری که به‌دلیل مالکیت این مکان تاریخی به وجود آمد، نهایتا به حکم قوه قضاییه این محل از سال گذشته در اختیار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قرار گرفته است، ولی با وجود این دو موضوع باعث شده که نتوان به این گنجینه تاریخی به عنوان یک سایت قابل دسترس گردشگری نگاه کرد؛ نخست این که در طول سالیان متمادی که از ساخت این مجموعه گذشته و به طور مشخص بعد از انقلاب اسلامی که این مکان به‌عنوان یک مجتمع اردویی دولتی درآمده بود؛ تلاش جدی برای حفظ و نگهداری یا مرمت خرابی‌های احتمالی نشده و نتیجه این است که عکس‌های مشاهده شده در سال گذشته تفاوت محسوسی با عکس‌های زمان ساخت را نشان می‌دهد.

نکته دوم هم این است که به دلیل همین خرابی‌ها ظاهرا بازدید از این محل، امکانپذیر نیست، زیرا بازسازی و آماده‌سازی محل برای بازدید نیاز به بودجه کلان دارد و از این‌رو تاکنون اجماعی برای این که چه زمانی این مکان تاریخی برای بازدید مردم به طور دائمی بازگشایی می‌شود، وجود ندارد. با این حال اگر بخواهید به آن حوالی بروید و شانس‌تان را برای دیدن این اثر امتحان کنید، باید به سمت شهرستان کرج بروید که در مجاورت تهران قرار دارد ولی خود، مرکز استان البرز است.

از مرکز ایران به سمت جنوب برویم تا دو قلعه‌ای که در همین روز 12 بهمن ثبت ملی شده را هم ببینیم. قلعه‌ای به نام «فین» در بخشی به همین نام در بندرعباس و قلعه دیگری با عنوان
«حاجی آباد» در شهرستانی به همین نام که در مجاورت بندرعباس قرار دارد.

قلعه فین، در حدود صد کیلومتری شمال بندرعباس قرار دارد و به گزارش سایت سیری در ایران، «سفال‌های اندک پراکنده بر دامنه‌های این قلعه نشان‌دهنده احداث بنای اولیه آن در دوره ایلخانی و تیموری است، اما بنای یاد شده تا دهه‌های اخیر نیز مورد استفاده خوانین منطقه قرار گرفته است».

متاسفانه «این قلعه امروزه کاملا ویران شده (و زلزله سال 1386 هم در این تخریب بی‌تاثیر نبوده است) و تنها بخش‌هایی از برج‌ها و فضاهای معماری آن باقی است. اجزای باقیمانده قلعه هم در شرایط بسیار نامطلوبی قرار گرفته و هرلحظه احتمال ریزش بخش‌های بزرگی از آن وجود دارد.»

قلعه حاجی‌آباد اما کمی دورتر در فاصله 165کیلومتری مرکز استان هرمزگان قرار گرفته و ظاهرا کمی هم آبادتر از قلعه فین است. در مورد این قلعه، در سایت «نگاه» گفته شده که قدمت آن شاید به پیش از اسلام بازگردد، اما در زمان صفویان مورد استفاده بوده است. همان طور که می‌دانید قلعه‌ها در گذشته به عنوان یک مکان حکومتی و نظامی شناخته می‌شدند و از این رو بازدید از آنها می‌تواند داده‌های جالبی در این زمینه به گردشگر بدهد.

اما اگر بخواهیم سیرمان در آثار ملی ثبت شده در این هفته کامل شود، مثل هفته گذشته باید سری هم به استان ایلام بزنیم. جایی که در 17 بهمن سال 1379، سه اثر تاریخی دیگر خود را در فهرست آثار ملی دید. نخستین مورد از این سه اثر تاریخی، گورستان «کانی گنبد» است که در شهرستان «ملکشاهی» این استان ثبت شده است. به گزارش «دانشنامه آزاد گردشگری و ایران‌شناسی»، «گورستان کانی گنبد در 30 کیلومتری جنوب شرقی ایلام در دامنه یکی از پشته‌های کوه شاه نخجیر از رشته فرعی کبیرکوه واقع شده و طول و عرض تقریبی آن هریک 350 متر است.

این پشته، ترکیبی از صخره و خاک است و گور‌ها عمدتا در بالا و دامنه آن مشاهده می‌شوند. نتایج بررسی کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه این گورستان نشان می‌دهد که آثار آن به دوره‌های تاریخی (2600 ـ 2500 ق.م) یا ( 4600 ـ 4500 ق.م) یعنی حدودا پنج تا هفت هزار سال پیش تعلق دارند. همچنین دو تپه تاریخی در شهرستان دره شهر به نام‌های تیغن و دره شهر در 17 بهمن 1379 در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند که هر دو متعلق به دوران تاریخی پس از ورود اسلام به ایران است.

مصطفی مسجدی‌آرانی