قاتل خاموش با سرما می‌آید

در غیر این صورت با فرارسیدن موج سرما، این کار با عجله صورت می‌گیرد و احتمال بروز خطا بیشتر خواهد شد. یکی از خطرات نشت گاز و خطر انفجار و آتش‌سوزی است. استفاده از وسایل نامناسب و فرسوده این خطر را افزایش می‌دهد. برای کاهش این خطر به چند توصیه مهم اشاره می‌کنیم:

1ـ اگر قصد استفاده از وسایل سال‌های گذشته را دارید، قبل از نصب، آنها را از نظر ظاهری و سلامت کامل دستگاه بررسی کنید و هر قسمتی که نیاز به تعویض یا مرمت دارد را انجام دهید و از قطعات باکیفیت استفاده کنید. در این خصوص شیشه بخاری‌ها بسیار حائز اهمیت است. اگر آنها شکسته یا ترک برداشته است نسبت به تعویض آن اقدام کنید.

2ـ اگر تخصص و تبحری در نصب و راه‌اندازی وسایل گازسوز ندارید از افراد حرفه‌ای و باتجربه کمک بگیرید.

3ـ از بست‌های مناسب استفاده کنید. بست مخصوص گاز، فلزی و پهن است و کارایی لازم را دارد. از بستن سیم یا مفتول به جای بست خودداری کنید. این کار می‌تواند باعث بریده و زخمی شدن شیلنگ و انتشار گاز در محیط شود.

4ـ از شیلنگ مخصوص گاز استفاده کنید. شیلنگ مخصوص گاز، دو یا چند لایه است و فرمول ساخت آن به‌گونه‌ای است که مقاومت لازم را در برابر عبور جریان گاز در مدت زمان طولانی دارد. اما شیلنگ‌های متفرقه مثل شیلنگ آب این مقاومت را ندارد و پس از مدتی دچار خوردگی و ساییدگی و باعث نشت گاز می‌شود.

5ـ حداکثر طول شیلنگ گاز نباید بیش از 1.5 متر باشد و برای مواردی که متراژ بیشتری نیاز دارید بهتر است به جای شیلنگ از لوله‌های مسی استفاده کنید.

6ـ بعد از نصب، برای اطمینان از عملکرد درست خود، تمام قطعات، بست‌ها و طول شیلنگ گاز را با محلول آب و کف چک کرده و از عدم نشت گاز اطمینان حاصل کنید. هرگز برای این کار از شعله کبریت یا فندک استفاده نکنید. اما گذشته از خطر نشت گاز و انفجار و آتش‌سوزی در نصب و راه‌اندازی وسایل گرمایشی، خطر دیگری در این زمینه همواره هموطنان را تهدید می‌کند که فقط مخصوص وسایل گازسوز نیست و هر وسیله گرمایشی یا حتی غیرگرمایشی که به نوعی شعله‌ای در آن وجود دارد و اکسیژن محیط را مصرف می‌کند عامل بروز این خطر می‌باشد و آن، خطر مسمومیت با گاز کشنده مونواکسیدکربن است. حتی خودرویی که به مدت طولانی در محیط بسته روشن بماند می‌تواند باعث تولید این گاز کشنده شود؛ همان گازی که از آن به عنوان قاتل خاموش یا مرگ خاموش یاد می‌شود. این گاز به‌دلیل کاهش اکسیژن در محیط به‌وجود می‌آید. یعنی اگر در محیطی که یک وسیله شعله دار وجود دارد و راه مناسبی برای ورود هوا نباشد به‌زودی در آن محل گاز مونواکسیدکربن تولید و منتشر می‌شود. اگر تمام عناصر تشکیل‌دهنده آتش (حرارت، ماده سوختنی و اکسیژن) به نسبت مناسب و کافی کنار هم وجود داشته باشد، مشکل خاصی ایجاد نمی‌شود، اما خطر واقعی زمانی است که به هر دلیلی اکسیژن محیط کاهش پیدا کرده و گاز مونواکسیدکربن (CO) تولید و منتشر می‌شود. اگر اکسیژن به‌طور کامل قطع شود باعث خاموش شدن سریع شعله آتش شده و خطری ندارد، اما کاهش اکسیژن خطرات زیادی دربردارد.

گاز مونواکسیدکربن (CO) با فرمول شیمیایی یک اتم کربن و یک اتم اکسیژن حاصل سوختن ناقص کربن است. این گاز بی‌بو، بی‌رنگ، بدون مشخصه خاص و کمی سبک‌تر از هواست و به دلیل قابلیت انتشار بسیار بالایی که دارد به سرعت تمام فضای محیط را انباشته می‌کند و همه حاضرین را در معرض مسمومیت قرار می‌دهد. میل ترکیبی این گاز با هموگلوبین خون 250 تا 300 برابر بیشتر از میل ترکیبی اکسیژن با هموگلوبین است. وظیفه هموگلوبین، رساندن اکسیژن به بافت‌ها و اندام‌های بدن است که به محض ورود مونواکسیدکربن، در کنار هموگلوبین قرار گرفته و اجازه اکسیژن‌رسانی به اندام‌ها را نمی‌دهد و به سرعت فرد دچار مسمومیت می‌شود.

بیشترین حد مجاز این گاز در محل زندگی انسان PPM 9 است و هر چه میزان آن بیشتر شود ریسک خطر بالاتر می‌رود تا آنجا که اگر این میزان به PPM 1600 برسد در کمتر از یک ساعت فرد را از پای خواهد انداخت. از آنجا که نشانه‌های مسمومیت با این گاز بسیار شبیه سرماخوردگی است، بسیاری آن را جدی نمی‌گیرند تا به مرحله بحرانی می‌رسد. از اولین نشانه‌های مسمومیت با این گاز، ایجاد حالت ضعف و سستی در بدن و در ادامه سردرد، درد شکمی، سرگیجه، تهوع و استفراغ، ایجاد حالت دوبینی و تنفس‌های سریع و کوتاه است و اگر افراد کماکان در این محیط آلوده باقی بمانند در حالت تشنج، بیهوشی و حتی کما قرار گرفته و در نهایت مرگ پدیدار می‌شود. در برخورد با افراد آسیب‌دیده با این گاز ضمن تماس فوری با نیروهای امدادی (آتش‌نشانی و اورژانس) به‌سرعت فرد مسموم را از محل خارج کرده و به فضای باز منتقل کنید و اگر شدت مسمومیت بالاست او را به مراکز درمانی منتقل کنید. سپس در و پنجره‌ها را باز کرده و تمام منابع گازسوز و شعله‌دار محیط را خاموش کنید و توسط افراد متخصص مساله را بررسی و منبع تولید و انتشار این گاز را بیابید و نسبت به رفع آن اقدام کنید تا از تکرار آن جلوگیری شود.

همان‌طور که در ابتدای سخن عرض کردیم، حوادث گازگرفتگی از آن حوادثی است که تنها با کمی دقت می‌توان از بروز آن جلوگیری کرد و برعکس، کمی بی‌احتیاطی می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری داشته باشد. در اینجا به چند توصیه مهم برای جلوگیری از این حوادث اشاره می‌کنیم:

* اگر از وسایل شعله‌دار استفاده می‌کنید، هرگز تمام راه‌های ورودی هوا را نبندید و مسیر مناسبی را برای ورود اکسیژن و هوای تازه به محیط در نظر بگیرید. نیازی نیست که تمام در و پنجره‌ها را باز بگذارید، بخشی از پنجره یا زیر در واحد کافی است. هر چه مسیر ورود هوا به وسیله گرمایشی نزدیک‌تر باشد، بهتر است.

* شومینه از وسایلی است که بیشتر از سایر وسایل می‌تواند حادثه‌ساز شود. این وسیله علاوه بر این‌که گرمای زیادی را به هدر می‌دهد، مقدار بیشتری گاز را نیز وارد منزل می‌کند. جنبه تزئیناتی این وسیله بیشتر از گرمایشی آن است.

* اگر از پکیج استفاده می‌کنید بهتر است از انواع فن‌دار باشد که به‌وسیله آن، آلاینده‌ها را به خارج هدایت می‌کند.

* پکیج و آبگرمکن دیواری مقدار زیادی اکسیژن مصرف می‌کند و در صورت تامین نشدن هوای مناسب، به سرعت محیط را با کاهش اکسیژن مواجه می‌کند. پس بهتر است این وسیله در خارج از محیط منزل در بالکن یا محلی که مستقیم به فضای آزاد راه دارد نصب شود.

* نقص در سیستم دودکش‌ها از مهم‌ترین عوامل تولید و انتشار این گاز کشنده است، پس توصیه‌های ایمنی مربوط به نصب اصولی آنها را به کار ببندید.

* قبل از نصب بخاری از باز بودن مسیر دودکش‌های داخل دیوار اطمینان حاصل کنید. به این منظور می‌توانید از سطح پشت‌بام یک وزنه کوچک را با ریسمان به داخل دودکش فرستاده و اگر تا انتها پایین آمد نشان‌دهنده باز بودن مسیر است.

* دودکش‌های داخل دیوار از جنس سیمانی بوده و باید تا انتها بالا رفته باشد و از سطح بام نیز 80 سانتی‌متر بالاتر آمده باشد و حدود یک متر نیز از دیوار جانبی فاصله داشته باشد و در انتها کلاهک H نصب شود. وجود این کلاهک علاوه بر این‌که مانع ورود باد و توفان و شاخ و برگ درختان به داخل دودکش می‌شود به خروج بهتر آلاینده‌ها نیز کمک می‌کند.

* از مکش مناسب دودکش‌ها اطمینان حاصل کنید. به همین منظور می‌توانید تکه‌ای کاغذ روشن کرده و آن را مقابل ورودی دودکش روی دیوار قرار دهید. اگر دودکش بخاری صحیح کار کند باید شعله به سمت داخل دودکش کشیده شود. بهترین نشانه برای کارکرد صحیح دودکش‌ها این است که بدنه آنها همواره باید داغ باشد. سرد بودن بخاری، زمانی که روشن است و همچنین زرد و نارنجی بودن شعله بخاری از نشانه‌های تولید این گاز خطرناک است که باید بررسی شود.

4 نکته مهم

* هرگز از دودکش‌های شکسته یا دودکش‌های نامناسب مثل لوله پولیکا یا قوطی‌های فلزی به جای دودکش سیمانی داخل دیوار استفاده نکنید.

* در داخل واحد و برای وسایل گرمایشی و شعله‌دار، فقط از دودکش‌های ورق سفید گالوانیزه استفاده کنید. این دودکش‌ها مقاومت فیزیکی بیشتری دارند و به‌خوبی داخل هم چفت می‌شوند، اما دودکش‌های متفرقه مثل آلومینیومی، آکاردئونی، فنری و... این خاصیت را ندارند و به مرور دچار نقص شده و گاز مونواکسیدکربن را به داخل محیط منتشر می‌کنند ضمن این‌که به دلیل خاصیت ارتجاعی دودکش‌های فنری به سهولت از محل اتصال خود خارج می‌شوند و به مرور منافذ ریزی در آنها پدیدار می‌شود که می‌تواند باعث انتشار آلاینده‌ها در محیط شود.

* شیب منفی دودکش به هیچ عنوان مورد تائید کارشناسان نیست و اگر به هر دلیلی مجبور شدید که بخشی از دودکش‌ها را به صورت افقی نصب کنید (البته کارشناسان این حالت را توصیه نمی‌کنند) پس از آن قسمت دو الی سه برابر مقدار افقی باید به صورت عمودی دودکش نصب شود تا نقص ناشی از آن جبران شود.

* از قرار دادن انتهای دودکش‌ها در سطل آب خودداری کنید. این گاز در آب حل نشده و تنها باعث مسدود شدن مسیر خروجی آن شده و گاز از طریق دیگر خارج و وارد فضای داخلی محیط می‌شود.

همیشه با کمی احتیاط و صرف اندکی هزینه بیشتر می‌توان جلوی بسیاری از این حوادث را گرفت. بیشتر مردم برای خرید منزل جدید به همه مسائل اهمیت می‌دهند، اما به مسائل ایمنی ساختمان که از مهم‌ترین و حیاتی‌ترین مسائل زندگی ماست توجهی نمی‌کنند. بسیاری افراد صدها هزار تومان برای خرید یک دستگاه بخاری و یا چند میلیون تومان برای ساخت یک شومینه زیبا هزینه می‌کنند، اما از هزینه چند هزار تومان برای تجهیز و نصب آن (شیلنگ، بست و دودکش مناسب) خودداری می‌کنند و آسیب می‌بینند.

جلال ملکی - سخنگوی آتش‌نشانی تهران