مهر تاریک در همسایگی ایران

هر کاری بهانه ای می خواهد و شروع هر علاقه نیازمند تلنگری است. برای بسیاری از ایرانیان که در چند سال اخیر به نجوم علاقه مند شده اند، کسوف کامل سال 1378همان تلنگری بود که آنها را وارد دنیای اسرارآمیز آسمان ها کرد.

کد خبر: ۸۵۴۲۹

کسوف یا خورشیدگرفتگی از جمله رویدادهایی است که توجه مردم را به آسمان ها جلب می کند. شکوه دیدن لحظه ای که ماه در مقابل خورشید قرار می گیرد و در میانه روز سایه ای گسترده شما و دنیای اطرافتان را در بر می گیرد آنچنان جذاب و مسحور کننده است که باعث می شود بسیاری بار سفر طولانی بربندند و رهسپار سرزمین های دور شوند تا شاهد چند ثانیه ای گرفت کامل باشند.
هیچ شکی نیست که کسوف ها یکی از جذاب ترین رویدادهای نجومی هستند که هر سال به وقوع می پیوندند. علت اصلی این پدیده را از دوره مدرسه به یاد می آوریم که هرگاه مراکز سه جرم زمین ، ماه و خورشید در یک راستا قرار گیرند آنگاه بخشهایی از زمین در زیر سایه ماه فرو می روند.
این اتفاق هنگام مقارنه ماه رخ می دهد؛ زمانی که ماه نو زاده می شود. اما پس چگونه است که در ابتدای هر ماه قمری شاهد وقوع خورشیدگرفتگی ها نیستیم ، براستی اگر صفحه مدار ماه به دور زمین با صفحه چرخش زمین به دور خورشید منطبق بود حتما این اتفاق می افتاد و خورشیدگرفتگی ها به جای رویدادهای استثنایی به پدیده های تکراری تبدیل می شدند اما اختلاف 5درجه ای این دو صفحه از یکدیگر باعث شده تنها زمانی گرفت اتفاق افتد که ماه همزمان به یکی از نقاط گره (محل تلاقی دو مدار ماه به دور زمین و زمین به دور خورشید) قرار داشته باشد و در همان هنگام به مقارنه نیز برسد.
این موضوع باعث می شود گرفتهای خورشید به رویدادهایی استثنایی تبدیل و هر از گاهی یک بار در گوشه ای از زمین تکرار شود. از سوی دیگر قطر ظاهری دو جرم بازیگر اصلی این رویداد (ماه و خورشید) باعث می شود نواری که گرفت در آن رصد می شود و مناطقی که ساکنان آن می توانند شاهد گرفت باشند، برخلاف ماه گرفتگی ها به مناطق بسیار کوچکی تبدیل شوند. نوار باریکی که در بخشی از سیاره ما امتداد می یابد و افراد ساکن اطراف آن نیز بسته به فاصله ای که با آن دارند، می توانند گرفت خورشید را به طور نیم سایه ای رصد کنند.
حتی هم اکنون که قطر ظاهری این اجرام با هم برابرند بسته به محل مداری که هر یک از آنها قرار می گیرد نوع گرفت متفاوت می شود. اگر هنگام گرفت ، خورشید در اوج مدار خود باشد و ماه در حضیض مداری (کمترین فاصله از زمین) در این صورت قطر ظاهری ماه بزرگتر از قطر ظاهری خورشید به نظر خواهد آمد و گرفت کامل با مدت دوام بیشتری را شاهد خواهیم بود.
اگرچه هیچگاه این مدت گرفت کامل بیشتر از 7دقیقه طول نخواهد کشید و آن هم در گرفتهای استثنایی است که حداقل در یک قرن آینده خبری از آنها نیست.
اما اگر شرایط بر عکس باشد و خورشید حضیض و ماه در اوج باشد قطر ظاهری خورشید بزرگتر به نظر خواهد آمد و بدین ترتیب هنگام گرفت کامل ، ماه تمام سطح خورشید را نخواهد پوشاند و حلقه ای از آتش در آسمان باقی خواهد ماند (گرفت حلقوی).
البته دو امکان دیگر نیز وجود دارند، نخست آن که راس مخروط سایه روی زمین نیفتد و تنها نیم سایه ای از گرفت رویت شود یا این که در مواردی استثنایی به دلیل نزدیکی ظاهری قطرهای زاویه ای گرفتی دوگانه یا هیبرید رخ دهد، گرفتی که در یک سوی مسیر به شکل حلقوی و در میانه یا انتهای خود به شکل کامل در می آید.

ارزش های علمی
در این که گرفت های خورشیدی یکی از زیباترین و جذاب ترین مناظر و پدیده های آسمانی هستند شکی نیست. هنگام گرفت آسمان تاریک می شود و ستاره های آسمان شب در میانه روز آشکار می شوند و در این هنگام تاج خورشید چون هاله ای کم فروغ در اطراف قرص تیره خورشید آشکار خواهند شد.
این مناظر زیبا برای اخترشناسان حرفه ای می تواند مجموعه باارزشی از داده های علمی را به همراه داشته باشد، خورشید نزدیک ترین ستاره به ما و تنها ستاره آسمانی است که می توان براحتی عوارض سطحی و جوی آن را مورد بررسی قرار داد و به اطلاعات بیشماری در خصوص سایر ستارگان دست پیدا کرد.
آنچه ما از خورشید در طول روز می بینیم تنها بخش نور سپهر آن است ، بخشی که به دلیل درخشش فوق العاده خود مانع رویت بخشهای فوقانی جو، این ستاره می شود. هنگام گرفت کامل قرص ماه بخش نورسپهر را می پوشاند تا لایه فوقانی جو (تاج خورشید) ظاهر شود. بررسی این لایه ها می تواند اطلاعات باارزشی از تغییرات جوی این ستاره نزدیک در اختیار ما بگذارد.
از لحاظ تاریخی نیز رصد کسوف ها مورد توجه مجامع علمی بوده. شاید در بین رصدهای مهمی که به خورشید گرفتگی مربوط است رصد ادینگتون از کسوفی است که منجر به تایید نظریه نسبیت عام اینشتین شد.

به استقبال کسوف 85
آخرین باری که داخل خاک سرزمین ما کسوف کاملی رخ داد، مرداد ماه 1378بود در نواری طولانی که از غرب ایران آغاز می شد و تا جنوب شرق ایران امتداد پیدا کرد، بسیاری از مردم کشورمان خود را به نوار گرفت رساندند تا شاهد شکوه کم سابقه درخشش خورشید گرفته و مهر تاریک در آسمان ایران باشند. اما فرصت بعدی برای ما چندان نزدیک نخواهد بود.
اگرچه تاکنون چند گرفت جزئی را شاهد بوده ایم ، اما تا رسیدن به گرفت بعدی باید تا دهه دوم قرن آینده خورشیدی منتظر بمانیم. کسانی که شکوه گرفت خورشید را تجربه کرده اند و جذبه این منظره پرشکوه آنها را سیراب کرده است ، برای تجربه چند دقیقه ای حضور در سایه ماه ، سفرهای طولانی به گوشه و کنار سیاره مادری خور را به جان می خرند.
اما برای ایرانیانی که فرصت چنین سفرهای دور و درازی ندارند یک فرصت استثنایی در راه است. روز چهارشنبه 21ماه مارس 2006برابر با 9فروردین 1385سایه ماه در نواری طولانی که از برزیل آغاز می شود و با گذر از اقیانوس اطلس ، ساحل عاج ، کویر صحرا، دریای مدیترانه، ترکیه ، دریای سیاه ، گرجستان ، روسیه ، در منطقه مغولستان به پایان می رسد میهمان زمین خواهد بود.
این گرفت در تمام مناطق ایران به طور جزیی با درصد گرفت تا بیش از 90درصد گرفتگی رویت خواهد شد و هر چه به سمت شمال غرب برویم درصد آن نیز بیشتر خواهد شد.
اما در همسایگی ما و در کشور ترکیه ساکنان منطقه وسیعی شاهد گرفت کاملی با مدت دوام 3دقیقه و 20ثانیه خواهند بود، این رویداد بی نظیر و تقارن آن با تعطیلات نوروزی باعث خواهد شد تا این کشور میزبان تعداد بسیار زیادی از هموطنان ما باشد که برای رصد این پدیده عازم این کشور می شوند. شاید یکی از جذابترین نقاطی که در مسیر این گرفت قرار دارد، شهر قونیه و مقبره مولانا جلال الدین باشد. خورشید بر فراز قونیه چند دقیقه ای خواهد گرفت تا منظره باشکوهی شکل گیرد.

نکات ایمنی
چه برای دیدن این گرفت به ترکیه یا سایر کشورهای مسیر رفتید یا در ایران ماندید، این رصد را فراموش نکنید، حتی اگر از ایران این کسوف را رصد کنید کمتر پیش می آید که فرصت دیدن گرفتی با رصد بیش از 90درصد داشته باشید؛ اما در همه مواقع رصد به یاد داشته باشید، شیرین ترین لحظات هر رصدی و هر سفری در پایان آن نهفته است ؛ زمانی که خاطرات آن را مرور می کنیم.
پس در رصد خورشید نکات ایمنی را فراموش نکنید. هیچ گاه (حتی با چشم غیرمسلح) بدون استفاده از فیلترهای مجاز به خورشید نگاه نکنید. مساله فقط درخشش خیره کننده آن نیست ، بلکه اشعه ماورای بنفش و سایر پرتوهای مضر آن می تواند چشم شما را که فاقد عصب احساسی درد است دچار آسیبهای جدی کند.
اما اگر رصد با چشم غیر مسلح می تواند آسیب بزند دیدن خورشید از پشت تلسکوپ فاجعه بارخواهد بود. بهترین راه استفاده از تصویر غیرمستقیم خورشید و یا فیلترهای کاهش امواج مضر خورشید است که کاملا به تایید مراجع علمی رسیده اند. رویدادهایی نادر این گونه ما را وارد دنیای جدیدی خواهند کرد که می توانند درک ما را از عالم هستی افزایش دهند.