کدام قتل‌ها غیرعمد است

جنایت شبیه عمد و در حکم شبه‌عمد

در قانون مجازات اسلامی سابق که سال 1370 به تصویب مجلس رسیده بود، دوبار از کلمه شبه عمد استفاده شده بود، یکی با عنوان «خطای شبه عمد» یکی هم با عنوان «در حکم شبه عمد»! در بند ب ماده 295 قانون مجازات اسلامی سابق، در تعریف خطای شبیه عمد آورده بود: «قتل یا جَرح یا نقص عضو که به طور خطای شبیه عمد واقع می‌شود و آن در صورتی است که جانی قصد فعلی را که سبب جنایت نمی‌شود داشته باشد و قصد جنایت را نسبت به مجنی علیه نداشته باشد مانند آن‌که کسی را به قصد تأدیب به نحوی که سبب جنایت نمی‌شود بزند و باعث جنایت شود یا طبیبی، بیماری را به طور متعارف معالجه کند و سبب جنایت بر او شود.»

در ادامه این ماده و در تبصره 3 آن درخصوص تعریف «جنایت در حکم شبه عمد» آورده بود که هرگاه بر اثر بی‌احتیاطی یا بی‌مبالاتی یا عدم مهارت و عدم رعایت مقررات مربوط به امری، قتل یا ضرب یا جرح واقع شود به نحوی که اگر آن مقررات رعایت می‌شد حادثه‌ای اتفاق نمی‌افتاد، قتل یا ضرب یا جرح در حکم شبه‌عمد خواهد بود.

نمونه بارز قتل شبه عمد تصادفات رانندگی است که در اثر «بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، نداشتن مهارت و رعایت نکردن مقررات» توسط راننده خاطی، فرد دیگری جان خود را از دست می‌دهد یا پزشکی که هنگام درمان بیمار، بر اثر یکی از موارد گفته شده، مرتکب مرگ بیمار شده و حالا با شکایت اولیای دم روبه‌رو شده است.

جنایت شبه‌عمد در قانون جدید

با تصویب قانون جدید مجازات اسلامی در سال 92، اصلاحاتی مانند «خطای شبیه عمد» یا «در حکم شبه‌عمد» جای خود را به یک مفهوم واحد به نام «جنایت شبه‌عمد» داد. در ماده 291 قانون جدید، در تعریف جنایت شبه‌عمدی در سه بند به توضیح اشکال مختلف این موضوع پرداخته است.

بند اول در جایی است که مرتکب نسبت به مجنی علیه (قربانی) قصد رفتاری را داشته ولی قصد جنایت واقع شده یا نظیر آن را نداشته باشد. مصداق بارز این بند در جایی است که فردی می‌خواهد فرزندش را تنبیه کند، با توجه به این‌که تنبیه حق والدین است، اقداماتی می‌کند که در عرف ما متعارف است و با کمربند بچه را تنبیه می‌کند ناگهان قسمت سخت کمربند به سر بچه می‌خورد و او را می‌کشد یا با سیلی به صورت بچه می‌زند و او می‌میرد که در اینجا قتل شبه‌عمد خواهد بود.

بند دوم، در جایی است که مرتکب، جهل به موضوع داشته باشد مانند آن‌که جنایتی را با اعتقاد به این‌که موضوع رفتار وی شیء، حیوان یا افراد مهدورالدم هستند به مجنی‌علیه وارد کند، سپس خلاف آن معلوم شود. برای مثال جهل به موضوع در جایی است که شخصی اقدام به تیراندازی می‌کند یا می‌خواهد سگی را بزند، اما تیر کمانه کرده و به رهگذری بر‌خورد می‌کند و او را می‌کشد، در اینجا قتل شبه‌عمد است.

بند سوم هم در جایی است که جنایت در اثر تقصیر (بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، عدم مهارت و عدم رعایت مقررات مربوطه) واقع می‌شود البته این نوع جنایت به شرطی شبه‌عمد تلقی می‌شود که جنایت واقع شده یا نظیر آن مشمول تعریف جنایت عمدی نباشد. برای مثال، طبیبی در حال معالجه است و در اثر فراموشی، میزان دارو را کم و زیاد می‌کند یا دارو را اشتباها تجویز می‌کند این موارد و صدها مورد دیگر می‌تواند موجب قتل شبه‌عمدی شود.

مجازات قتل شبه عمد

اگرچه مجازات قتل عمدی قصاص است، اما اگر ثابت شود که کسی به صورت شبه‌عمد مرتکب قتل شده، در این صورت قصاص نمی‌شود و باید به اولیای دم مقتول دیه بپردازد.

براساس ماده 450 قانون جدید مجازات اسلامی، «در جنایت شبه‌عمدی، خطای محض و جنایت عمدی که قصاص در آن جایز یا ممکن نیست، در صورت درخواست مجنی‌علیه یا ولی دم، دیه پرداخت می‌شود.» البته علاوه‌بر پرداخت دیه، مرتکب قتل غیرعمدی یا شبه‌عمدی به مجازات حبس هم محکوم می‌شود، براساس ماده 616 قانون مجازات اسلامی مصوب 1375، «در صورتی که قتل غیرعمد به واسطه بی‌احتیاطی یا بی‌مبالاتی یا اقدام به امری که مرتکب در آن مهارت نداشته است یا به سبب عدم رعایت نظامات واقع شود مسبب به حبس از یک تا سه سال محکوم خواهد شد.»

همچنین چنانچه قتل به سبب تقصیر راننده و در حوادث رانندگی رخ داده باشد، براساس ماده 714 قانون مجازات اسلامی مصوب 1375، «هرگاه بی‌‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، عدم رعایت نظامات ‌دولتی و عدم مهارت راننده (اعم از وسایط نقلیه زمینی، آبی و هوایی‌) یا متصدی وسیله موتوری منتهی به قتل غیرعمدی شود مرتکب به شش ماه تا سه سال حبس محکوم می‌شود.»

شاهرخ صالحی کرهرودی - کارشناس ارشد حقوق خصوصی