تهران جایی نمی‌رود

حال جمعیت تهران از ده میلیون هم گذشته و بار دیگر از اواخر دهه 80 بحث ترک کردن تهران بر سر زبان‌ها افتاده است؛ طرحی که هر چه جدی‌تر می‌شود قطعیت بر غیراجرایی بودن آن نیز افزایش می‌یابد تا جایی که چندی پیش در جلسه هفتگی شورای مطالعاتی ساماندهی مرکز
سیاسی‌ـ اداری کشور و تمرکززدایی از تهران، بیشتر تصمیم‌‌گیران حاضر در این نشست مشترک به نتیجه‌ای جز مخالفت مقدماتی با انتقال پایتخت نرسیدند، اما قطعا با چنین رویکردی هیچ کدام از مشکلاتی که کارشناسان را مجاب به فرار از پایتخت کرده بود، رفع نمی‌شود. حال پرسش اینجاست که آیا هیچ راهی جز ترک تهران برای گذر از معضلات موجود وجود ندارد؟ آیا دولت الکترونیک نمی‌تواند حداقل نیمی از فشار وارد بر پایتخت را به جایی دیگر در دنیای مجازی انتقال دهد؟

طهران تا تهران

روزی که کریمخان زند به دلیل جنگ‌های مداوم با آغامحمدخان در ییلاق خوش‌آب و هوای شهرری اقامت کرد، هیچ وقت حتی تصور نمی‌کرد چه سرنوشت سیاهی را برای این شهر رقم زده است. شهری که زمانی تیودیس یونانی از آن به عنوان شهری سرسبز، ییلاقی و زیبا یاد کرده بود دیگر هیچ شباهتی به آن روزهایش ندارد. طهران که از زمان آغامحمدخان قاجار در سال 1200 هجری قمری مسیر خود را برای تبدیل شدن به تهران شروع کرد، ابتدا با رشد و توسعه چشمگیری به مرکز فرهنگی و اقتصادی کشور تبدیل شد. مدرسه دارالفنون، باغ گلستان، مدرسه سپهسالار، باغ فرودس، شمس‌العماره و محله‌هایی چون سنگلج، خانی آباد، قنات‌آباد، پاچنار و بازار بزرگ در دوره قاجاریه به تهران اضافه شد و پس از آن تحولاتی چون تاسیس بانک، ایستگاه راه‌آهن، دانشگاه و ایستگاه رادیویی، تهران را به ایده‌آل‌ترین شهر برای زندگی در ایران تبدیل کرد. تا جایی که عوامل زیادی باعث مهاجرت بی‌رویه ساکنان شهرستان‌ها به پایتخت شد.

حال کار به جایی رسیده‌ که حیات تهران به‌عنوان پایتخت ایران به یک بحران تبدیل شده است. از طرفی پس از تحقیقات مختلف و گمانه‌زنی‌های کارشناسان، طرح انتقال پایتخت به دلایل مختلف که عمده‌ترین آن هزینه اقتصادی و زمانی هنگفت آن است به در بسته خورده و چند روز پیش پیروز حناچی، معاون معماری و شهرسازی وزیر راه و شهرسازی از مشکلات اجرایی و موانع موجود بر سر راه این طرح پرده برداشت و اعلام کرد این طرح اجرایی نخواهد شد. گفته‌های حناچی به این مساله قوت بخشید که انتقال پایتخت سیاسی قادر نیست مشکلات کلانشهرها را حل کند، با این کار تنها حاکمیت سیاسی جای خود را تغییر خواهد داد و مشکلات نیز به کلانشهر جدید منتقل می‌شود. بنابراین انتقال پایتخت آخرین گزینه برای حل مشکلات کلانشهرها خواهد بود.

ساخت یک تهران مجازی

با منتفی شدن انتقال پایتخت به شهری غیر از تهران، پرونده بحران‌های معیشتی، زیست‌محیطی و اقتصادی تهران بار دیگر باز می‌شود تا راهکار جدیدی برای گذر از آن پیدا شود. در این میان توسعه دولت الکترونیک و حرکت به سوی افزایش خدمات مجازی و غیرحضوری برای انجام کار‌های دولتی و اداری می‌تواند یک راه‌حل حیاتی برای بسیاری از دردهای این شهر شلوغ، اما دوست‌داشتنی باشد. اگر انتقال پایتخت به‌عنوان راهی برای فرار از آلودگی تهران مدنظر باشد، قطعا تاثیرگذار نخواهد بود، زیرا امکانات رفاهی و موقعیت جغرافیایی تهران، بسیاری از ساکنان این کلانشهر را از مهاجرت به پایتخت جدید بازمی‌دارد.

رحمت‌الله حافظی، رئیس کمیسیون سلامت و خدمات شهری شورای شهر تهران اعتقاد دارد مهم‌ترین راهکار حل مشکلات پایتخت، توسعه دولت الکترونیک است. او در این خصوص می‌گوید: «اگر به سمت توسعه دولت الکترونیک حرکت کرده و زیرساخت‌ها را فراهم کنیم، می‌توانیم بخشی از امور دولت را انجام دهیم و نیاز نیست هر روز هزاران سفر از نقاط مختلف کشور به پایتخت برای انجام کار اداری داشته باشیم.» از طرف دیگر بودجه مورد نیاز برای ایجاد زیرساخت‌های لازم برای توسعه دولت الکترونیک با هزینه‌های لازم برای انتقال پایتخت قابل مقایسه نیست و حتی اگر افزایش خدمات الکترونیک بتواند 20 درصد از فشار وارد بر تهران را کاهش دهد، باز هم یک قدم رو به جلو محسوب می‌شود. حافظی نیز نظری مشابه دارد و می‌گوید: «اگر عزم و اراده برای انتقال پایتخت هم وجود داشته باشد، دولت از عهده تامین مالی این طرح بر نمی‌آید ؛ زیرا بار مالی سنگینی به دنبال خواهد داشت. در برنامه پنجساله دوم توسعه موضوع دولت الکترونیک دیده شده است، همان‌طور که رئیس‌جمهور بخشی از زیرساخت‌های دولت الکترونیک را افتتاح کرد، انتظار داریم در تمام نقاط کشور زیرساخت‌های دولت الکترونیک فراهم شود.»

در صورت تحقق چنین مساله‌ای بسیاری از سفرهای درون شهری که در ساعت پیک ترافیک تهران و برای انجام کارهای اداری صورت می‌گیرد می‌تواند از چرخه حمل و نقل تهران حذف شود. بی‌نیازی به حضور ارباب رجوع برای کارهای پیش و پا افتاده می‌تواند انتقال مراکز دولتی به مناطق کم‌رفت و آمد‌تر را باورپذیر کند. در چنین صورتی ایجاد یک پایتخت مجازی که در آن نه خبری از انتقال پر دردسر یک شهر به جایی دیگر است و نه به نیروی انسانی فراوان و هزینه هنگفت نیاز دارد می‌تواند دوای بسیاری از دردهای دهه 90 این کلانشهر خاکستری باشد.

راه‌حلی با هزاران مشکل

بررسی‌های به وجود آمده نشان می‌دهد تحقق دولت الکترونیک نه تنها می‌تواند راه‌حلی جایگزین برای طرح انتقال پایتخت باشد که خود به تنهایی نیز یک نیاز حیاتی برای نظام اداری کشور محسوب می‌شود. مساله‌ای که این روزها در میان دولتمردان و مسئولان کشور در مورد راه‌اندازی و بهره‌وری از آن اتفاق نظرهای زیادی وجود دارد و حرکت‌هایی نیز انجام شده است، اما با تمام این وجود، هنوز راه بسیار طولانی و سختی برای رسیدن به این مهم وجود دارد.

این در حالی است که باید در نظر بگیریم کشور ما براساس آخرین تحقیقات سازمان ملل، از نظر فناوری اطلاعات در میان کشورهای جهان، رتبه 105 از میان 193 کشور را به خود اختصاص داده است که چندان مطلوب به نظر نمی‌آید و می‌تواند یک زنگ خطر باشد.

اما صرف نظر از مشکلات زیرساختی و سخت‌افزاری که در راستای تحقق این هدف وجود دارد آنچه بیش از دیگر موارد مانع این تحول شده، زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی کشور نسبت به این پدیده‌ است.

از طرف دیگر، استفاده از فناوری اطلاعات در بخش دولتی و استفاده از آن برای ارائه خدمات و اطلاعات به بخش عمومی (دولت الکترونیک) چند سالی است مورد توجه بخش‌های دولتی قرار گرفته و با وجود این‌که سابقه کاربرد فناوری اطلاعات در ایران طولانی است، اما بیشتر برای فعالیت‌های درون سازمانی و با هدف بهبود در نظام اداری و افزایش کارایی بوده است.

آرش جهانگیری