شهروند و حقوق شهروندی

در پاسخ‌ این سوال که شهروند کیست، می‌توان گفت: شهروند کسی است که در رابطه با یک دولت از حقوق سیاسی و مدنی برخوردار بوده و در مقابل دولت نیز از تکالیفی برخوردار است. به تعبیر آنتونی گیدِنز که از مشهورترین جامعه‌شناسان بریتانیایی است، در واقع «شهروند عضو یک اجتماع سیاسی است که دارای حقوق و وظایفی در ارتباط با این عضویت است.»

شهروندی به تعبیری بالاترین منزلتی است که یک فرد در رابطه با دولت و یک اجتماع دارد که از جنبه بین‌المللی نیز دارای آثاری است. برای مثال یک شهروند ایرانی می‌تواند گذرنامه ایرانی داشته باشد و از همه حقوقی که برای ایرانی‌ها در قانون اساسی و قوانین دیگر دیده شده است، برخوردار شود. حال اگر یک ایرانی به هر دلیلی از تابعیت دولت خارج و به کشور دیگری مهاجرت کند، دیگر نمی‌تواند از مزایای شهروندی ایرانی استفاده کند. برای مثال در یک پرونده مشهور که ‌سال 1884 در حقوق بین‌الملل مطرح بود، ماجرای ممنوعیت طلاق در فرانسه باعث شد‌ یک خانم برای طلاق از همسرش مجبور به ترک تابعیت فرانسه و اخذ تابعیت آلمانی شود اما در ازای به دست آوردن شهروندی آلمان و حق طلاق بسیاری از مزایای شهروندی فرانسه را از دست داد.

بعد از تعریف شهروندی، موضوعی که مطرح می‌شود این است که «حقوق شهروندی» چیست و شامل چه مواردی می‌شود؟

موضوع حقوق شهروندی البته برای اولین بار از قرن 18 میلادی در حقوق رم شکل گرفت. اگر تا پیش از آن فلاسفه یونان، بیشتر بر رعایت حقوق طبیعی و فطری تاکید داشتند، از این زمان به بعد، شهروندی و حقوق ناشی از آن به یک موضوع جدید در روابط بین انسان‌ها و دولت‌ها تبدیل شد.

کی حقوق شهروندی آمد؟

نقطه عطف در تحول مفهوم حقوق شهروندی و رشد آن را باید در تحولات اروپا پس از قرون وسطی جستجو کرد. عدم رعایت حقوق بشر و اصول اولیه انسانی در آن دوران، باعث شد تا اروپاییان به فکر نگارش و اعلام آن بیفتند. اعلامیه «حقوق بشر و شهروندی» فرانسه در سال 1789 از اولین اسنادی است که در آن این موضوع مورد توجه قرار گرفته است.

پس از آن کشورهای دیگر نیز قوانینی را برای حفظ حقوق شهروندان آن سرزمین‌ها وضع کردند. در این دوره با تغییرات در جوامع و گسترش حدود طبقات متوسط جامعه که خواهان حقوقی متناسب بودند، زمینه تدوین حقوق متضمن منافع اکثریت جامعه فراهم شد. انقلاب فرانسه، صنعتی شدن و نیز استقلال آمریکا این روند تدوین را سرعت بخشید و به جوامع دیگر نیز بسط داد.

حق یا امتیاز؟

حقوق شهروندی درواقع مجموعه حقوقی است که افراد به اعتبار موقعیت شهروندی خود دارا می‌شوند. در واقع در ازای اطلاق عنوان شهروندی، افراد از مجموعه‌ای از امتیازات برخوردار شده و در مقابل می‌پذیرند تا تحت قواعد خاصی زندگی کنند. دارنده این حقوق یعنی شهروند، به تک تک افرادی که در جامعه زندگی می‌کنند، اطلاق می‌شود و این مفهوم فراتر از مفهومی تحت عنوان تابعیت، سلسله مراتب اجتماعی، طبقات مالی، رابطه خادم و مخدومی با دولت‌ها و... است.

به عبارتی دیگر مجموعه حقوق و امتیازاتی که به شهروندان یک کشور با لحاظ کردن دو اصل کرامت انسانی و منع تبعیض، در نظام حقوقی هر کشور تعلق می‌گیرد، حقوق شهروندی نام دارد. به این ترتیب وظایفی که دولت‌ها در قبال شهروندان خود دارند حیطه گسترده‌ای را در بر می‌گیرد. از حق آزادی فردی و اجتماعی گرفته تا حق برخورداری از تأمین معاش و محیط‌زیست سالم همه از جمله حقوقی است که دولت‌ها موظفند آن را برای شهروندان خویش تأمین کنند.

البته باید توجه کرد که حقوق شهروندی دارای مفهومی متفاوت از حقوق بشر است. البته تمام‌ زیررشته‌های حقوقی دارای رابطه نزدیکی با یکدیگر هستند و حتی در نقاطی با یکدیگر تلاقی دارند اما حقوق شهروندی جدید، دارای دو ویژگی بارز است که آن را از سایر مفاهیم حقوقی جدا می‌کند.

حقوق شهروندی در اسلام

خاستگاه حقوق شهروندی به مفهوم امروزی شاید غرب و اروپا قلمداد شود اما در مبانی حقوق اسلامی نیز توجه ویژه‌ای به موضوع حقوق شهروندی، تحت عنوان توجه به کرامت انسانی شده است. یکی از مهم‌ترین آموزه‌های وحیانی محور مشترک ادیان الهی، اثبات کرامت انسانی است. چرا که این امر، انسان را از ارتکاب گناهان و تعدی به حقوق دیگران باز می‌دارد و اصلا هدف مشترک تمامی انبیاء و اولیای الهی باز کردن غل و زنجیرهایی بوده ‌ که مطامع دنیایی بر انسان بسته است.

در روایات اسلامی نیز آمده‌که از دست کسی که در وجود خود احساس کرامت نمی‌کند، مصون نیستید‌ یا در جای دیگر گفته شده است که کسی که در وجود خود احساس کرامت می‌کند، آن را به گناه نمی‌آلاید. بنابراین حقوق اسلامی، با توجه به کرامت انسانی، برضرورت رعایت حقوق شهروندی تاکید ویژ‌ه‌ای دارد.

در شماره بعد درخصوص ابعاد مختلف حقوق شهروندی بحث خواهیم کرد.

شاهرخ صالحی کرهرودی - کارشناس ارشد حقوق خصوصی