در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
شناسه های مدرس
آیت الله سید حسن مدرس از چهره های برجسته و رجال شناخته شده تاریخ معاصر ایران است که زندگی ، اخلاق و رفتار و نیز جهت گیری های سیاسی و اجتماعی وی می تواند الگویی برای همه ایرانیان باشد.
مردی که با تلفیق دین و سیاست ، گستره جدیدی از نظامی حکومتی مبتنی بر دین مبین اسلام پایه ریزی کرد. مدرس ، عالمی پارسا، پایدار و ثابت قدم بود که لحظه ای با استبداد و استعمار سازش نکرد و در همه مدت عمرش ساده زیستن ، تواضع ، قناعت و به دور بودن از هر گونه رفاه طلبی را شیوه زندگی خویش کرد. مدرس در برزخ میان قاجار و پهلوی ، ظهور کرد.
فردی بزرگ با اندیشه ای درخشان که خواهان عظمت ایران اسلامی بود. او نه فقط در حوزه فکر سیاسی ، بلکه در حوزه فن سیاسی هم گام برداشت و در فضایی آمد که روحانیون در تحولات ایران بالاجبار به سیاست انزوا تن داده بودند و ایران اسیر قدرت های انگلیس و روس بود.
در چنین فضایی ، مدرس آمد. مدرس واژگان جدیدی با خود آورد؛ دیانت ما عین سیاست ماست و سیاست ما عین دیانت ماست ، سیاست موازنه عدمی و سلبی ، از جمله این واژگان هستند.شهید آیت الله سید حسن مدرس سال 1249هجری شمسی در توابع اردستان به دنیا آمد.
او تحصیلات دینی خود را در اصفهان ، سامرا و نجف در محضر بزرگانی چون آیت الله میرزای شیرازی و... تا درجه اجتهاد ادامه داد؛ آنگاه به اصفهان مراجعت کرد و مشغول تدریس فقه و اصول شد.
مدرس در جریان مسائل مربوط به نهضت مشروطه به سمت سیاست روی آورد. فعالیت سیاسی وی با عضویت در انجمن ایالتی اصفهان آغاز می شود و با انتخاب او به عنوان یکی از 5علمای منتخب ، برای دوره دوم قانونگذاری مجلس، در سال 1289 شمسی چهره سیاسی او شناخته تر می شود. مدرس در این مجلس نقش خود را بخوبی ایفا کرد.
وی در دوره سوم نیز از طرف مردم تهران به نمایندگی انتخاب شد؛ ولی این مجلس به دلیل فشار خارجی و آغاز جنگ اول جهانی یک سال بیشتر دوام نیاورد.
مدرس از چهره های سرشناس کمیته دفاع ملی بود که برای جلوگیری از پیشرفت نیروهای روسیه تزاری به سمت پایتخت، به قم مهاجرت کردند. او سپس عازم اصفهان، کرمانشاه، عراق ، ترکیه و سوریه شد و پس از 2سال به ایران بازگشت.
با امضای قرارداد 1919 وثوق الدوله ، مدرس به مخالفت برخاسته و با این قرارداد ننگین مخالفت کرد و اجازه نداد ایران بین بیگانگان تقسیم شود. پس از کودتای رضاخان و سید ضیائالدین طباطبایی 3اسفند 1299، مدرس همراه بسیاری از ملیون و مبارزان دستگیر شد و تا پایان عمر کابینه سیاه سید ضیاالدین طباطبایی در قزوین زندانی بود.
پس از آزادی ، به نمایندگی مردم تهران در مجلس چهارم انتخاب شد و به عنوان نایب رئیس مجلس و رهبری اکثریت مجلس برگزیده شد.
دوره پنجم مجلس سال 1302شروع به کار کرد و در این دوران پر اهمیت تاریخ مشروطه که با تغییر سلسله قاجاریه و روی کار آمدن رضاخان همراه بود، مدرس ، رهبری اقلیت مجلس را به عهده داشت.
رضاخان که به دنبال حذف قاجار و حاکمیت خود بود، طرح جمهوری را مطرح کرد؛ اما وجود مدرس و رفقای او در مجلس که فراکسیون اقلیت را تشکیل می دادند، مانع از به سرانجام رسیدن طرح جمهوری رضاخانی شد.
یکی از وقایع مهم مجلس پنجم استیضاح رضاخان ، از سوی مدرس بود؛ اما رضاخان توانست با فریب و نیرنگ ، مقدمات تصویب انقراض قاجاریه را فراهم کند و در 9آبان 1304این کار را عملی کرد و خود به پادشاهی ایران رسید.
رضاخان طی برگزاری انتخابات مجلس هفتم ، اجازه نداد مدرس به مجلس راه یابد و ابتدا مدتی او را خانه نشین کرد و سپس 16مهر 1307دستگیر و به دامغان و مشهد و سپس به خواف تبعید کرد. شهید مدرس 7 سال در خواف از سوی ماموران تحت نظر بود و 22 مهر 1316از خواف به کاشمر منتقل شد.
در این زمان ، رضاخان دستور قتل مدرس را به رئیس شهربانی کاشمر داد؛ ولی او به این کار تن نداد و در نتیجه این ماموریت به جهانسوزی ، متوفیان و خلج واگذار شد. آنها شب دهم آذر 1316برابر با 27رمضان 1356قمری سراغ آن عالم ربانی رفتند و او را به شهادت رساندند و جنازه اش را مخفیانه به خاک سپردند. آرامگاه شهید مدرس پس از شهریور 1320و خروج رضاخان از ایران ، از سوی اهالی محل شناسایی و مشخص شد.
اندیشه سیاسی
اندیشه سیاسی مدرس ، پاسخ به بحران های ایجاد شده در جامعه است و براساس دیدگاه جامعه شناسی معرفت ، یکی از مهمترین عوامل موثر در شکل گیری اندیشه ها، تحولات سیاسی اجتماعی و پیدایش دغدغه ها و پرسشهای اصلی اندیشمندان است.
بنابراین در اینجا به بازخوانی فضای اجتماعی و سیاسی ایران و تحولات و بحران های موجود در آن عصر می پردازیم. در بازخوانی فضای داخلی ایران می توان گفت ایران عصر قاجار که از سال 1200هجری قمری شروع شد و تا سال 1344هجری قمری ادامه پیدا کرد، 7پادشاه بر قدرت تکیه زده و 140سال بر ایران حکومت راندند و باعث عقب ماندگی ایران شدند.
آنها ایران را به سرزمینی اجاره ای و شکارگاهی برای قدرتهای خارجی تبدیل کردند. در نمایی کلی از فضای اجتماعی و سیاسی عصر قاجار، یعنی از بدو تاسیس سلسله قاجار تا اواخر سلطنت محمدعلی شاه ، اغراق نیست اگر بگوییم مردم ایران هیچ تضمینی برای حفظ جان و ناموس خود، مقابل دستگاه استبدادی وقت نداشتند.
این مساله را می توان در ادبیات آن دوره ، ازجمله در شعر «آیینه عبرت» و «کار ایران با خداست» از ملک الشعرای بهار، براحتی مشاهده کرد. می توان ادعا کرد فضای اجتماعی ، سیاسی ایران در این عصر، بسیار آلوده بود؛ چراکه از یک طرف ، سیاست مسموم انگلستان همیشه ایران را می آزرد و به نوعی تهدید می کرد و از سوی دیگر، سیاست های ناهنجار دولت تزاری روسیه همیشه باعث اذیت و آزار ایران می شد.
در نهایت ، می توان گفت در عصر قاجار، شهید مدرس با 2بحران مواجه بود؛ یکی استبداد و خودرایی حکام و دیگر، استعمار و دخالت قدرتهای خارجی که عصر پهلوی اول ، اما با هر 2بحران آن هم به صورت شدیدتر و غلیظتر و با گرایش دین ستیزی رضاخانی روبه رو می شود؛ چراکه رضاخان ، 8ماه پیش از آن که برای سرکوب آخرین بقایای جنبش جنگل به رشت لشکرکشی کند، در تهران با کمک اجانب انگلیسی ، دست به کودتایی زده و نخستین گام را در راه کسب قدرت مطلقه و بنیانگذاری سلسله پهلوی ، در سال 1304برداشت و پس از آن 16سال با سیاستی خصمانه علیه فرهنگ اسلامی ، با هدف برچیدن مذهب از صحنه سیاسی تلاش کرد.
او موانع و مخالفانی را بر سر راهش داشت که یکی از بزرگترین مخالفان او شهید مدرس بود. حال با این پیشینه بهتر می توانیم اندیشه سیاسی وی و راههایی را که او برای رفع بحران های ایران ارائه کرده است ، درک کنیم.
مبانی مشروعیت حکومت
نظر شهید مدرس درباره مشروعیت حکومت را می توان به 2دسته تقسیم کرد: یکی مشروعیت الهی که دین اختصاص به عصر حضور دارد و مردم در ایجاد مشروعیت نقشی ندارند. دوم قرارداد اجتماعی که ویژه عصر غیبت است و مردم در آن نقش ایفائ می کنند.
البته این نکته ضروری است که شهید مدرس هر نوع حکومت قانونی را مشروع نمی داند، بلکه حکومت یا پارلمانی را مشروع می داند که مخالف شرع نباشد که این مطلب را می توان در بحثی که شهید به مالیات و کم و کیف اخذ آن و اهمیت دریافت آن در جامعه می پردازند، یافت: «اگر مملکت یا پارلمان ما مشروع باشد و مخالف شرع نباشد، یعنی پارلمان اسلامی باشد، می توان به آن مالیات داد وگرنه جای تامل است.»
از منابع به جا مانده می توان فهمید که شهید مدرس با نظام جمهوری به عنوان نظامی که به اسلام نزدیکتر است ، موافق بود؛ ولی دلیل مخالفت شهید مدرس با رضاخان را می توان به علت عملکرد رضاخان نسبت به جمهوری و خودسری و دیکتاتوری ، به اضافه سرسپردگی و یا حافظ منافع اجانب بودن رضاخان دانست.
شهید مدرس با درک 2دوره استبدادی ، دوره ای که شاه برابر بود با 3قوه یا فوق 3قوه و فوق قانون ، قوای سه گانه و حکومتها را منتسب به مردم می دانست و معتقد بود: این قوا از مردم قوام و دوام می گیرند.
در دیدگاه مدرس ، قوه مقننه را مردم انتخاب می کنند و کار قوه مقننه هم تدوین قوانین است ، نه دخالت در حوزه های دیگر، البته قوانین وضع شده نباید تعارضی با قوانین شرع داشته باشند و ذکر این نکته هم خالی از فایده نیست که در دیدگاه شهید مدرس، قدرت برتر در کشور، مجلس است و اعتقاد دارد که «مقابل مجلس هیچ چیز نمی تواند بایستد.»
سیاست و دیانت
با همه این تفاسیر ایران و جهان ، مدرس را با 2کلمه به یادماندنی سیاست و دیانت می شناسند. شهید مدرس همواره بر این جمله تاکید می کرد که سیاست ما عین دیانت ماست و دیانت ما عین سیاست ماست ؛ 2واژه ای که نباید هرگز از هم جدا شوند. درواقع این جمله ، خط مشی وی بود و همواره بر آن تاکید داشت.
مهمترین دغدغه مدرس مردم و اسلام بود، اسلامی که مدافع حقوق مردم است و لازمه بقای ایرانیان مسلمان است. وی همواره اصول و لوایح قانونی ارائه شده در مجلس را با قوانین اسلامی مطابقت می داد و تاکید داشت که همه قوانین با لحاظ کردن شرع مقدس و مصالح ملت ایران باید تصویب و اجرا شوند. ناگفته نماند برای درک بهتر این دیدگاه باید به اوضاع ایران در آن دوران نگاه کرد.
دورانی که استبداد و حضور 2قدرت انگلیس و روس در همه شوون ایران سیطره داشت. این بیش از پیش شجاعت و درایت این رجل برجسته سیاسی و مذهبی ایران را نمایان می کند.
به تعبیری چنین دیانتی همچون اسلام چونان سیاست ضد استکباری را در پی خواهد داشت که خوشایند وطن فروشان نبود وهمین امر به شهادت وی منجر شد. مدرس بشدت بیگانه ستیز بود، وی با حضور در مجلس با دیپلماسی و فن سیاست و گفتار، بسیاری از دسیسه های بیگانگان و دست نشاندگان آنان را در صحن علنی مجلس برملا می کرد و مصداق آن ، پیشنهاد موازنه عدمی و سلبی از سوی مدرس بود.
مدرس مظهر عینی دادخواهی ملت ایران در دوره استبدادی رضاخانی است؛ استبدادی که سیطره کامل و بی چون و چرا در ایران داشت و کسی جرات ابراز عقیده را نداشت ، ولی وی با صلابت به عنوان نماینده و وکیل بحق مردم با شجاعت تمام همواره در مجلس به روشنگری می پرداخت.
امام خمینی (قدس سره) درباره شهید مدرس می گوید:... درواقع شهید بزرگ ما مرحوم مدرس که القاب برای او کوتاه و کوچک است ، ستاره درخشانی بود بر تارک کشوری که از ظلم و جور رضاشاهی تاریک می نمود و تا کسی آن زمان را درک نکرده باشد، ارزش این شخصیت عالی مقام را نمی تواند درک کند.
محمدعلی احمدنیا 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
