آن 110 روز بحرانی

در فاصله روزهای بعد تا 16 آذر، وقایع سیاسی مهمی در کشور روی داد. در این میان روز سوم آذرماه از جهاتی حائز اهمیت است.

شواهد نشان می داد که در 16 آذر نیروهای نظامی دولت کودتا به منظور آرام کردن جامعه برای پذیرایی از معاون رئیس جمهور امریکا و رویارویی با اعتراض های فزاینده دانشجویان در آماده باش به سر می بردند و عزم خود را جزم کردند تا از دانشجویان زهرچشم بگیرند تا مذاکرات نیکسون با مقامات ایرانی در کمال آرامش انجام شود

از یک سو در این روز محاکمه دکتر مصدق و سرتیپ ریاحی در دادگاه نظامی خاتمه یافت. براساس حکم صادره دکتر مصدق به سه سال زندان مجرد و ریاحی به دو سال حبس تادیبی محکوم شدند. و از دیگر سو در همین روز از سوی دربار شاهنشاهی اعلامیه ای مبنی بر مسافرت نیکسون ، معاون رئیس جمهور امریکا به ایران در 18آذرماه صادر شد. دیگر این که با ورود سر دنیس رایت ، کاردار موقت سفارت انگلیس به تهران در این روز و متعاقب آن چند روز بعد صدور اعلامیه رسمی مشترک میان دو دولت درباره برقراری مجدد و رسمی روابط ایران و انگلیس ، بر شدت اعتراض ها افزود. خبر برقراری رابطه مجدد دولت ایران با انگلستان غوغایی برانگیخت. در این میان اکثریت مردم و افکار عمومی جامعه نمی توانستند ساکت بنشینند تا دولت کودتا با استعمار پیر تجدید رابطه کند و مترصد زمان مناسب برای ابراز خشم و نفرت خود نسبت به رخدادهای جامعه بودند. به نظر می رسید فرصت مغتنم ، چهاردهم آذر ماه بود. دانشجویان دانشگاه تهران از این فرصت به منظور برگزاری تظاهرات بهره بردند که با شماری اندک اما پرسروصدا برگزار شد. روز بعد تجربه دیگری به دست آمد و دانشجویان ، دامنه تظاهرات را به خارج از دانشگاه کشاندند.
ماموران نیروی انتظامی که شرایط را تا حدودی غیرعادی و بحرانی می پنداشتند به سرکوب تظاهرکنندگان پرداختند که در این میان عده ای زخمی و شماری از دانشجویان بازداشت شدند.
اما رویداد شانزدهم آذر ماه چیز دیگری بود و هرگز از حافظه تاریخی ایرانیان پاک نشد. دانشجویان مانند روزهای گذشته خود را آماده برپایی تظاهرات دیگری در محیط دانشگاه و خیابان های اطراف کردند اما شواهد نشان می داد که نظامیان به منظور آرام کردن جامعه برای پذیرایی از معاون رئیس جمهور امریکا و رویارویی با اعتراض های فزاینده دانشجویان ، در آماده باش به سر می بردند و عزم خود را جزم کردند تا از دانشجویان زهرچشم بگیرند تا مذاکرات نیکسون با مقامات ایرانی در کمال آرامش انجام شود.
اوضاع در تهران بویژه دانشگاه تهران و خیابان های منتهی به آن غیرعادی بود. رژیم در اقدامی کم سابقه ، نیروهای لشکر دو زرهی را به دانشگاه اعزام کرد. از بامداد آن روز، همه ، وقوع یک حادثه را پیش بینی می کردند. دانشجویان با درک و شم سیاسی خود هوشیارانه سعی داشتند کمترین مستمسکی به دست بهانه جویان ندهند اما جو کاملا ملتهب بود. اندکی بعد، سربازان مسلح به داخل دانشکده ها هجوم آوردند و عده زیادی از دانشجویان و حتی استادان را دستگیر و مورد ضرب و شتم و فحش و ناسزا قرار دادند. دانشجویان در برابر این اقدام تحریک آمیز با متانت و سکوت ، صرفا وقایع را زیرنظر گرفتند. اندک زمانی بعد در حالی که عقربه های ساعت حدود 10 بامداد را نشان می داد و دانشجویان سر کلاس های درس بودند، ناگاه شماری از سربازان دسته «جانباز» لشکر زرهی به همراه عده ای سرباز معمولی به دانشکده فنی یورش بردند. دستاویز آنان برای ورود به دانشکده ، شناسایی عده ای از دانشجویان به زعم آنان شورشی و اغتشاشگر بود که در خلال روزهای گذشته به نظامیان بی احترامی کرده بودند. مهندس خلیلی ، رئیس دانشکده فنی به منظور پیشگیری از هر گونه درگیری و خونریزی احتمالی ، دستور داد زنگ کلاسها پیش از موعد زده شود. وی به همراه دکتر عابدی ، معاونش ، چند تن از خدمتگزاران دانشکده را مامور کرد به کلاسهای درس رفته و از طرف آنان به دانشجویان اطلاع دهند که هر چه زودتر، با آرامش و بدون شعار دادن از دانشکده خارج شوند و متعاقب آن بی سروصدا محیط دانشگاه را ترک نمایند. هنگامی که دانشجویان در حال خروج از دانشکده بودند به یکباره با یورش سربازان مسلح و حمله آنان با سرنیزه مواجه شدند که عده ای از دانشجویان مجروح گردیدند. اقدام وحشیانه نیروی نظامی ، واکنش برخی از دانشجویان خشمگین را برانگیخت. دانشجویان به هنگام دفاع از خود و عقب نشینی در برابر حمله سربازان مسلح به شعار دادن روی آوردند. افراد «جانباز» که به فرمان تیمسار تیمور بختیار، فرمانده لشکر به دانشگاه آمده بودند به روی دانشجویان بی دفاع آتش گشودند که در نتیجه 3 دانشجوی دانشکده فنی به نامهای مهدی شریعت رضوی ، مصطفی بزرگ نیا و احمد قندچی ، در سرسرای دانشکده به شهادت رسیده و تعداد زیادی از دانشجویان زخمی شدند.
همان روز از سوی فرمانداری نظامی ، تعدادی از روزنامه ها و نشریات به صورت فله ای تعطیل و تعدادی از روزنامه های منتشره نیز جمع آوری شد. روز بعد ( 17آذر)، حاکمیت پهلوی در اقدامی نمایشی برای کاهش فشارهای وارده بر اثر حادثه روز گذشته ، مبادرت به آزادی 5تن از وزیران کابینه دکتر مصدق از زندان کرد.

پس لرزه های کشتار

انتشار خبر واقعه دانشگاه تهران موج ابراز همدردی فرهیختگان و آزادی خواهان عالم را در پی داشت که فشار فزاینده ای را در آستانه سفر ریچارد نیکسون به ایران ، بر دولت کودتا وارد ساخت. دکتر علی اکبر سیاسی ، رئیس وقت دانشگاه تهران از تشکیل جلسه ویژه دولت برای رسیدگی به این واقعه چنین یاد می کند:
بامداد 18 آذر، سرلشکر مزین به منظور کاهش فشارهای سیاسی و روانی ، به نمایندگی از سوی محمدرضا پهلوی ، برای دلجویی در دانشکده فنی حضور یافت و همان روز همزمان با ورود ریچارد نیکسون به تهران ، تظاهرات گسترده ای به مناسبت سوم شهدای مظلوم دانشگاه و اعتراض این سفر تدارک دیده شد که به اعتراض و قیام عمومی مبدل گردید و به بازداشت دهها نفر انجامید. به دنبال عزیمت نیکسون پس از 3 روز اقامت در تهران و در آستانه برپایی مراسم هفتم شهدای دانشجو، تهران حالت شهری جنگ زده را به خود گرفت. تمامی وزارتخانه ها، سازمان ها، اداره ها و موسسه های دولتی با تانک و زره پوش محافظت می شد و نظامیان مجهز و مسلح در جای جای پایتخت موضع گرفته بودند.
در تهران و شهرهای بزرگ ، دانشجویان که از فردای واقعه از رفتن به کلاسهای درس سرباز زده بودند، خود را آماده برپایی مراسم هفتم شهدای دانشجو کردند. در تهران ، دانشجویان به سوی امامزاده عبدالله ، مدفن دانشجویان شهید به راه افتادند. پلیس ابتدا به منظور متفرق کردن دانشجویان با آنان درگیر شد اما پس از اندک زمانی پی برد که توان رویارویی با خیل عظیم جمعیتی که هر لحظه بر تعداد آن افزوده می شد را ندارد و از این رو پاپس نهاد و نظاره گر اوضاع شد.
طی روزهای بعد، تظاهرات پراکنده ای در سطح شهر برگزار شد. در دانشگاه با وعده تخلیه محیط آموزشی از نیروهای نظامی ، دانشجویان سرانجام به اعتصاب کوتاه مدت خود پایان دادند، اما رژیم به وعده خود عمل نکرد و اعتصاب دانشجویان در اوایل دیماه بار دیگر آغاز شد و تظاهرات ، درگیری ها و اعتصاب های پراکنده همچنان تا خاتمه ترم ادامه یافت.
لازم به ذکر است که رژیم پهلوی نه تنها از محاکمه و مواخذه مسببان واقعه سرباز زد، بلکه 9 روز بعد رئیس ستاد لشکر دو زرهی از «ستاد رکن دو»، تشویق 16 تن از افسران و درجه داران و سربازان دسته جانباز در ماموریت دانشگاه تهران در روز دوشنبه 16ماه جاری را تقاضا کرد. این 16 تن به این مناسبت افزون بر ترفیع درجه ، پاداش نقدی 25 تا 35 تومان نیز دریافت کردند. مراسم چهلم شهدای دانشگاه در روز پنجشنبه 24 دیماه با حضور بیش از 10 هزار نفر با شکوه هر چه تمام تر برگزار شد. در تهران ، روز پنجشنبه نه تنها کلاسهای درس دانشجویان دانشگاه تهران تعطیل شد بلکه دانش آموزان برخی مدارس نیز از رفتن به کلاس درس خودداری کردند. در پی تصمیم مشترک و هماهنگ برخی دانشجویان با همیاری شماری از دانش آموزان ، مقرر شد ابتدا در میدان شوش اجتماع کرده ، سپس به صورت دسته جمعی به سوی امامزاده عبدالله حرکت نمایند. هرچند فرمانداری نظامی تهران براساس مقررات حکومت نظامی با اجتماع دانشجویان موافقت نکرد اما اجازه داد فقط هزار کارت مخصوص در اختیار برگزارکنندگان مراسم برای ورود به امامزاده عبدالله قرار گیرد.
بعدازظهر پنجشنبه میدان شوش شاهد موج جمعیت و گردهمایی شرکت کنندگان در مراسم اربعین شهدای جنبش دانشجویی بود. حدود 10 هزار نفر در این اجتماع شرکت کردند و مراسم به خوبی و در کمال آرامش برگزار گردید.
بی شک خون سرخ این شهدا، موتور محرک و سوخت تداوم فعالیت های ضداستبدادی و ضداستعماری دانشجویان در سالهای آتی را فراهم آورد، موجی که هیچ گاه از حرکت باز نایستاد و تا پیروزی انقلاب اسلامی تداوم یافت.
توضیح نویسنده: کلیه مندرجات این مقاله براساس مطالب طرح شده در سلسله نشست های «گذری بر پیشینه ، سیر تحول و تطور جنبش دانشجویی ایران» تدوین شده است.

صفاءالدین تبرائیان