نهادی کوچک با کارکردی بزرگ

در تعالیم اسلام، توجه به اخلاق در خانواده بسیار مهم و ضروری دانسته شده است، به طوری که از سیره رسول اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) این امر به وضوح قابل درک است. رسول گرامی اسلام(ص) به حسن خلق و معاشرت در خانواده شهره بوده است و زنان مکرمه ایشان همه از صفات نیکو و خصال بزرگوارانه ایشان در خانه سخن گفته‌اند، چنان که واقدی در طبقات آورده است که از زنان رسول خدا درباره اخلاق حضرت در خانه سوال شد و ایشان فرمودند اخلاق حضرت در خانه همان قرآن است. همچنین از یکی از زنان رسول اکرم از اخلاق ایشان در خانه سوال شد و ایشان پاسخ دادند: «از همه مردم نیک‌خوتر بود، نه دشنام می‌داد و نه یاوه‌گو بود و نه در کوچه و بازار اهل هیاهو، بدی را با بدی پاداش نمی‌داد، بلکه عفو می‌فرمود و گذشت می‌کرد.» و در جایی دیگر پاسخ داده‌اند «ملایم‌تر و گرامی‌ترین مردم بود، او هم مردی چون مردان شما بود با این تفاوت که همواره لبخند بر لب داشت.»1

همچنین روابط حضرت علی(ع) با صدیقه طاهره و فرزندان در خانه و عزت و احترام میان اعضای خانه خود مثال گویایی از حسن خلق و اخلاق کریمانه در خانه است به طوری که هریک از اعضای خانواده برحسب مسئولیتی که به عهده داشت از برآوردن نیازهای روزانه و خورد و خوراک تا تربیت فرزندان و.... را به زیباترین صورت بجا می‌آورد و در راه سعادت و پیشرفت مادی و معنوی اهل خانه کوشا و پویا ‌بود و در کم کردن آلام و خستگی‌های عارض شده از گردش روزگار و بدعهدی ایام از اعضای خانه، تلاش می‌کرد.

تدبیر منزل

رعایت اخلاق در محیط خانه از اموری است که نه‌تنها سیره بزرگان دلالت بر آن می‌کند، بلکه کتب حکمی نیز شامل از پندهای اخلاقی و راهکارهای عملی برای رسیدن به تعادل و تعامل بین اعضای خانواده است. از این‌رو در کتب اخلاقی شاهدیم که حکمت عملی را به سه بخش تقسیم نموده‌اند که عبارت است از: تهذیب اخلاق ـ تدبیر منزل ـ سیاست مدن.

تدبیر منزل اختصاص به چگونگی رعایت اصول اخلاقی در خانواده دارد تا با به‌کارگیری آن راه رسیدن به تعادل و تعامل فراهم شده و در پی آن سعادت حاصل شود.

خواجه نصیرالدین طوسی در «اخلاق ناصری» مدبر منزل را به مثابه طبیبی می‌داند که دردهای اعضای خانواده را درمی‌یابد و در پی رفع آنان برمی‌آید، چون هریک از افراد مانند یک عضو است برای بدن که اگر آسیب ببیند و رنجور شود آن پیکر آسیب خواهد دید. از سوی دیگر مدبر منزل سعی می‌کند تا استعداد افراد را کشف ‌کند و در تربیت آن از قوه به فعل کوشش نماید تا تعادل در محیط خانه و خانواده حکمفرما باشد، اما این کار میسر نمی‌شود مگر با مشارکت و معاونت اعضاء با یکدیگر.2

سیره بزرگان و عرفا در خانواده

از نمونه‌های عینی رعایت اخلاق در خانواده، سیره عرفا و حکمای این سرزمین کهن است. بزرگان علم و ادب در میان خانه و خانواده با وجود مقامات بلند و جایگاه رفیع چنان متواضعانه و کریمانه رفتار می‌کنند که گویای این پیام است که مقامات و منزلت اجتماعی یک مرد مانعی برای خدمت کردن به خانواده نیست.

تسامح در رفتار و عیب پوشی و بزرگوار بودن از خصایص بارز در بین این بزرگان بوده است، چه ممکن است اهل خانه به علتی خطایی ناخواسته کنند که از دیده تیزبین اهل معرفت پنهان نماند، اما دیده بزرگوار و طبع کریم ایشان مانع عیب‌جویی است.

از سوی دیگر در سیره تربیتی این بزرگان شاهدیم که سختگیری‌های نابجا در به جای آوردن اعمال و وظایف دینی مشاهده نمی‌شود، بلکه ملاطفت و بزرگواری جای آن را می‌گیرد. برای نمونه علی‌ آقا قاضی با فرزندان خود چنین رفتار می‌نمود و ایشان را حتی در دوران نوجوانی از ادای مستحبات منع می‌کرد تا مبادا اشتغال زیاد به مستحبات باعث دلزدگی از واجبات و اعمال عبادی دینی شود.

و نیز از فرزندان علامه بزرگوار طباطبایی منقول است که پدرمان برای نماز صبح ما را با نوازش بسیار و لطافت زایدالوصف از خواب بیدار می‌نمود نه با تندی و عصبانیت، تا جایی که ما برخی اوقات از شدت علاقه به نوازش‌های صبحگاهی پدر خود را عمدا به خواب می‌زدیم تا بیشتر از نوازش‌های او برخوردار شویم.

این‌گونه رفتارها در خانواده و لطافت طبع و سلامت نفس باعث می‌شود که حال و هوای معنوی توأم با نشاط و پویندگی در فضای خانه به وجود آید و از تنش ناشی از غضب و خشونت‌های نابجا کاسته گردد و سلامت روحی و روانی اعضای خانواده در کنار یکدیگر تامین شود.

پی‌نوشت‌ها:

1 ـ طبقات، واقدی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، انتشارات فرهنگ و اندیشه 1374

2 ـ اخلاق ناصری، خواجه نصیرالدین طوسی، به کوشش وحید دامغانی، موسسه مطبوعاتی عطایی

هوشنگ شکری / جام‌جم