گفت‌وگوی بین فرهنگی به روایت محقق، شمیسا و اسوار

تاکنون همایش‌های سعدی و پوشکین، سعدی و یونس امره و سعدی و سروانتس در شهر کتاب و در روسیه، ترکیه و اسپانیا برگزار شده است. دو روز گذشته نیز همایش «سعدی و متنبی» در مرکز فرهنگی شهر کتاب با حضور سعدی‌شناسان و متنبی‌شناسان مطرح ایران و جهان برگزار شد.

در نخستین روز همایش، دکتر مهدی محقق، رئیس انجمن مفاخر ملی ایران درباره موضوع «تاثیر متنبی بر سعدی» گفت: در بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های اشعار سعدی و متنبی باید پیش از هر نکته، به مساله توارد خاطرین توجه کرد. بسیار است که دو نفر در دو جای مختلف تشبیه یکسانی را بیان می‌کنند. علمای بلاغت همه بر این نظرند که فضیلت کلام به معنا نیست. فضیلت کلام به الفاظ فاخر است.

او ادامه داد: از طرفی، اسلام دروازه‌های علم را گشود. پس از ظهور اسلام دانشمندان کتاب‌های فراوانی را از یونانی، سریانی، پهلوی و سانسکریت به زبان عربی ترجمه کردند. بنابراین، بسیاری از مضامین از مناطق دیگر به این فرهنگ وارد شده است. حال اگر مضمونی از دیگر فرهنگ‌ها به اسلام وارد شده باشد و متنبی آن را در قرن چهارم و سعدی در قرن هفتم بیان کرده باشد، نمی‌توان گفت که سعدی از متنبی گرفته است. حتی برخی از این مضامین از زمان ارسطو رایج بوده است. البته در حوزه وزن گاهی ایرانیان از عرب‌ها وزن را گرفته‌اند. بسیاری از ضرب المثل‌هایی که در فرهنگ اسلامی رایج است، هم در ادبیات عرب و هم در ادبیات فارسی وجود دارد.

سعدی و متنبی؛ گفت‌وگوی بین فرهنگی

موسی اسوار، مترجم و رئیس شورای عالی ویرایش سازمان صدا و سیما هم در موضوع «تناظر بلاغت و حکمت در سعدی و متنبی» به سخنرانی پرداخت و گفت: اگر بنا باشد موضوع و مدخلی برای گفت‌وگوی بین فرهنگی اختیار کرد، سعدی و متنبی مهم‌ترین نمونه تبادل دو فرهنگ از دو اقلیم متفاوت هستند. سعدی از سویی وامدار زبان عربی است و متنبی مفتون جلوه‌های مدنی فارس و آل بویه بوده است.

این دو سخنور با وجود فاصله سه قرن، از جهات بسیار، خاصه از حیث مضامین فکری با یکدیگر شباهت دارند، هرچند پاره‌‌ای از مضامین حکمی سعدی از متنبی بار و بر گرفته است.

هر جا مضمونی حکمت‌آمیز آورده، در بلیغ‌ترین و رساترین بیان نشسته است. سعدی و متنبی از جهتی مصداق تناظرند و بلاغت و حکمت در شعر آنها دیده می‌شود.

اسوار تاکید کرد: از قرن پنجم، صفت «شاعر بزرگ» قرین نام متنبی شد. در ایران نیز از دیرباز اشعار متنبی مورد توجه ادیبان بوده است. غالب شعرای فارسی زبان از اسدی توسی و منوچهری دامغانی گرفته تا مسعود سعد سلمان با شعر او الفت داشته‌اند. درباره جایگاه سعدی در ادبیات فارسی نیازی به شرح نیست.

سخن را حد همین بس که حدیث سعدی حد سخندانی است و سخن او معیار زبان فارسی است و این دامنه نفوذ او را در زبان و بیان فارسی نشان می‌دهد. اما درباره مضامین حکمی این دو شاعر باید گفت که این مایه‌ها بر دوگونه است؛ مشترک و خاص. مضامین مشترک از دو راه حاصل آمده است؛ یکی تأثیر متنبی بر سعدی و دیگری توارد جداگانه مضمون در ذهن و زبان دو شاعر. خلاصه آن‌که، سعدی و متنبی هر چند به حیث بلاغت و حکمت وجوه مشترک بسیار دارند، اما خصلت‌ها و خصایص شعری آنها چندان با یکدیگر مطابقت ندارد. اما موضوع این دو شاعر بهترین گزینه برای گفت‌وگوی بین فرهنگی است.

شمیسا: شعر متنبی برای آشنایان با حافظ و سعدی بی‌مزه است

اما دکتر سیروس شمیسا، استاد دانشگاه نیز یکی دیگر از سخنرانان این همایش بود که موضوع «سعدی و متنبی، دو اسلوب متفاوت» را برگزیده بود و گفت: آنچه در ادبیات ارزش دارد، مضمون است و نه موضوع. مضمون یعنی برخورد هنری با موضوع. استادان زبان و ادبیات عرب کلمه «موتیو» را بخوبی «الموضوع المکرر» ترجمه کرده‌اند. «بلبل عاشق است»، «معشوق جفاکار است» و «زلف دراز و خوشبو است» جزو سنت‌های ادبی هستند که همواره از آن سخن گفته شده است. مهم آن است که ادیب چگونه نگاه هنری به این مضامین داشته باشد. در شعر، شاعر باید موتیو را به مضمون تازه تبدیل کند. حافظ به این دلیل حافظ است که با موضوع‌ها برخورد هنری داشته و مضمون‌های تازه آفریده است.

حال لازم نیست که سال‌ها بر سر موضوع مشترک یا غیر مشترک سعدی و متنبی مغالطه کنیم، زیرا این بحث‌ها که معمولا تحقیق علمی نیست، بر سر موضوع است و نه مضمون. این اشتباه به دلیل آشنایی نداشتن گویندگان بحث با نقد ادبی است. در گذشته شاعران صاحب سبک تفاوت موضوع و مضمون را می‌شناختند، اما ما امروز این مطلب را بلد نیستیم. به جای این مباحث بهتر است به روابط بینامتنی سعدی و متنبی توجه شود.

به گفته شمیسا، سبک سعدی و متنبی کاملا با یکدیگر متفاوت است. سبک متنبی شبیه به سبک خراسانی است. آیات و احادیث در شعر متنبی نمود و بسامدی ندارد. متنبی اگر مبادی عرفانی می‌داشت، غوغا می‌کرد. خلاصه آن‌که برای کسی که با شعر سعدی ، حافظ و مولوی آشنایی دارد، شعر متنبی بی‌مزه است.

حورا نژاد صداقت / جام‌جم