دیدار با داس مه نو

آوای ربنای شجریان فضای شهر را پر می کند و دقایقی بعد اذان بیات ترک موذن زاده ، زمان اذان مغرب را اعلام می کند تا مردمی که یک روز را به روزه و دعا گذرانده اند پای سفره های افطار بنشینند.

کد خبر: ۷۷۵۹۴

از یک هفته پیش از آغاز ماه رمضان (و البته ماه شوال) یکی از مهمترین بحثهای عمومی در جامعه زمان آغاز ماه رمضان است.
آیا این بار تقویم ملاک خواهد بود؛ آیا روز اول ماه با تغییر اعلام می شود؛ چرا باید هر ساله تا پاسی از شب صبر کرد تا نسبت به آغاز یا پایان یک ماه قمری اطمینان حاصل پیدا کرد؛
کلید پاسخ به تمامی این سوالات در دستان هلال نازکی است که رویت و رویت نکردن آن آغاز یک ماه را اعلام می کند. اگر چه رویت هلال برای مسلمانان و بخصوص در ماههای ویژه اهمیتی دوچندان دارد اما رقابتی نجومی در جهان نیز به شمار می رود.
اما چه رازهایی در پشت رویت هلال ماه قرار دارد و چگونه می توان رویت یا رویت نکردن آن را اعلام کرد؛ آیا نمی توان از قبل با قطعیت زمان آن را مشخص کرد؛ یکی از کهن ترین تقویم هایی که در سراسر جهان استفاده داشته است تقویم قمری است.
این تقویم که اصول آن بر مبنای یک دور هم گردشی ظاهری ماه به دور زمین بنا شده است به واسطه در دسترس بودن و سادگی یکی از اولین تقویم هایی به شمار می رود که در جهان به کار گرفته شده است.
انسان ابتدایی ، زمانی که احساس کرد نیازمند معیاری برای ثبت وقایع و گاهشماری است ، به ماه نگاه کرد و متوجه شد در طول یک سال حدود 12بار ماه دوره اهله خود را سپری می کند و به همین دلیل از هلال اول یک ماه تا هلال ماه بعد را به عنوان مدت زمان یک ماه انتخاب کرد.
اگر چه به زودی متوجه شد که این تقویم چندان هم دقیق و کارآمد نیست چرا که 12دور چرخش ماه به دور زمین با یک بار گردش زمین به دور خورشید (که ملاک تقویم شمسی و عامل پدید آمدن فصلهاست) تفاوت دارد.
این اختلاف باعث شد در مراحل بعد، تقویم های شمسی قمری و شمسی ظهور کند. تقویم هایی که اگر چه پیچیدگی بیشتری نسبت به تقویم قمری داشتند اما دقت آنها بالاتر بود. در مهد تمدنهای اولیه ایده و محاسبه اولیه این تقویم ها شکل گرفت و شاید اوج آن را بتوان در تقویم جلالی که گفته می شود حاصل اصلاحات عمرخیام نیشابوری است ، جستجو کرد.
این تقویم حتی تا زمان حاضر نیز دقیق ترین تقویم جهان به شمار می رود.

رویت هلال ماه

اگر چه گردش ماه به دور زمین براساس مشخصات مداری آن (از یک مقارنه تا مقارنه بعدی) زمان مشخصی را سپری می کند اما هر ماه بحث و جدل های فراوانی در خصوص آغاز ماه در می گیرد.
بسیاری از مردم زمانی که با یک کارشناس نجوم مواجه می شوند این سوال را مطرح می کنند که اخترشناسان و دانشمندانی که می توانند وقوع یک خورشیدگرفتگی یا ماه گرفتگی را با دقت ثانیه محاسبه کنند یا با کمک محاسبات دقیق فضاپیماهای خود را به گوشه و کنار منظومه شمسی بفرستند چطور از پیش بینی آغاز یک ماه قمری عاجزند؛
سوال بظاهر درستی است اما واقعیت آن است که دانشمندان در تعیین دقیق مولفه های علمی هلال هیچ مشکلی ندارند، مثلا آنها به شما خواهند گفت دقیقا در چه زمانی ماه به مقارنه می رسد. (مراکز خورشید، زمین و ماه در یک راستا قرار می گیرند) یا در هر لحظه ای که شما مایل هستید، مختصات دقیق آن را به دست می آورند اما مشکلی که همه ساله وجود دارد، مساله ای به نام رویت هلال ماه است.
زمانی که مساله رویت هلال مطرح می شود دیگر محاسبه تمام نقش را به عهده ندارد بلکه پای انسان به این داستان باز می شود و اوست که باید هلال ماه را رصد کند. بنابراین فرق است میان آن که هلال ماه در جایی باشد با آن که بتوان آن را رصد کرد.
ممکن است شما دقیقا محل یک هلال (یا هر جسم آسمانی دیگری) را بدانید، اما به دلایل گوناگون که وابسته به سوژه شما و شرایط خود شماست نتوانید آن را ببینید و این گونه است که اگر آغاز ماههای قمری را مبتنی بر رویت هلال با چشم بدانیم اختلاف ها و عدم قطعیت ها ظاهر می شود.
حالا دیگر مهم است که شما در کجای این سیاره زندگی و از چه ابزاری استفاده می کنید، شرایط جوی و محیطی شما چگونه است و دهها پارامتر دیگر که به واسطه حضور انسانی در این عرصه وارد ماجرا می شوند.
در واقع تلاش برای رویت هلال ماه و اعلام آغاز ماه نه تلاشی برای پیدا کردن سوزنی در انبار کاه که تلاش برای دیدن سوزنی است که دقیقا می دانیم کجاست اما آن را نمی یابیم.

معیارهای رویت پذیری هلال

به همین دلایل ، افراد و نهادهای مختلفی در گوشه و کنار جهان و نه الزاما در کشورهای اسلامی به بررسی مساله ای پرداخته اند که به رویت هلال معروف شده است.
هدف این بحثها پاسخ به این سوال است که انسان در چه مناطقی از زمین و با چه ابزارهایی می تواند یا نمی تواند هلال مشخص را رصد کند.
این گروهها برای این که بتوانند معیاری در اختیار داشته باشند مجموعه ای از رصدهای رصدگران سراسر جهان را که طی سالهای طولانی گردآوری شده بررسی می کنند و آنها را با مشخصات و پارامترهای مهم در رویت هلال مقایسه می کنند.
در این تحقیق گزارش هایی که نتیجه آن منفی باشد به همان اندازه مهم است که گزارش های مثبت ، چرا که این گزارش ها در نهایت خطی را (و به عبارت بهتر باندی را) مشخص می کند که اگر افراد در اطراف آن باشند شرایط رویت هلال برای آنها تغییر می کند.
هلال اول ماه را باید در دقایق اولیه پس از غروب خورشید و در افق غربی رصد کرد. چرا که بعد از مقارنه و با حرکت ماه در مدار خود به دور زمین ، کم کم بخشهایی از ماه نور خورشید را به زمین باز می گرداند و هلال شکل می گیرد.
یکی از دشواری های رصد هلال همین فاصله اندک از خورشید است که باعث می شود جستجوی هلال در تاریک و روشن هوا صورت پذیرد. بسته به این که چه مدت زمانی از لحظه مقارنه تا غروب بعد به طول می انجامد هلالی شکل می گیرد که ممکن است بسیار کم سن (و در نتیجه نازک و کم ارتفاع) باشد یا هلالی پیر و مسن تر و این شرایط از نقطه ای به نقطه دیگر متفاوت خواهد بود.
از همین رو پس از هر ماه قمری کارشناسان ساعتها وقت می گذارند و در مبنای معیارهای متفاوت موجود مناطقی را که احتمال رویت (چه با چشم غیرمسلح و چه با ابزار) وجود دارد مشخص می کنند اما باز هم باید ناظرانی باشند که این پیش بینی ها را تایید کنند.

رمضان 1426

در هر سال ممکن است 2یا 3ماه باشند که شرایط رصدی آنها متفاوت باشد، برخی از ماهها در همه جای زمین و یا حداقل یک کشور دیده می شوند (برمبنای معیارها و برخی دیگر تنها در بخشی از آن) رمضان امسال نیز هلال ویژه و به اصطلاح بحرانی بود.
بر مبنای پیش بینی معیارها در بخش هایی از کشور ما هلال در شامگاه 4اکتبر سه شنبه قابل رویت بود و در بخشهای دیگر تاخیر اندکی وجود داشت.
اهمیت کار علمی بررسی این هلال در کنار اهمیت دینی آن باعث شد تا با همکاری ستاد استهلال دفتر مقام معظم رهبری، بیش از 60 گروه از رصدگران آموزش دیده هلال ماههای جوان در گوشه و کنار سرزمینمان استقرار یابند.
بسیاری از این افراد پیش از این در دوره هایی که گروه غیرحرفه ای رویت هلال ماههای جوان برگزار کرده بود و بنیانگذار آن استاد محمدرضا صیاد است ، دانش لازم را به دست آورده بودند.
این گروهها با ابزارهای خود و بر مبنای محاسبات قبلی به افق چشم دوخته بودند تا هلال ماه را به دام اندازند. لحظات غروب و دقایقی پس از غروب روز سه شنبه ساعات پرتلاش برای این گروهها بود.
آنها با کمک ابزارهای خود هلالی نازک و دشوار را جستجو می کردند. اگر چه حضور مشتری در آسمان می توانست یاری بخش مناسبی باشند؛ اما به بازی هلال و رصدگران بستگی داشت ، هلالی که گویا ناز می کرد و خود را از دید چشمان بسیاری که به دنبالش بودند پنهان می کرد، اما این ماه هم به دام افتاد.
با ارسال گزارش گروههای رصدی پس از رصد معلوم شد تعدادی از گروهها در فارس ، اصفهان ، ایلام و دیگر نواحی کشور نه تنها توانسته اند هلال را به دام اندازند که از آن تصویر نیز تهیه کرده اند.
البته در این بین گزارش گروهی از رصدگران که در ارتفاعات شمال تهران موفق به رصد این هلال شدند بسیار مورد توجه قرار گرفت ؛ چرا که می تواند پس از بررسی های بیشتر باعث اصلاح و تدقیق معیارهای رصد شود.
در این جستجوی همگانی اتفاق ویژه ای نیز رخ داد، دو هواپیمای نظامی به همراه جمعی از رصدگران باتجربه به آسمان برخاستند؛ چرا که یکی از مشکلات پیش روی رصدگران این هلال غبارمحلی و ابرهای پراکنده است و هواپیماها می توانند بر فراز این غبار در جستجوی هلال بگردند.
اگر چه رصد گران این دو هواپیما نتوانستند هلال را بیابند، اما تجربه ویژه ای از یک پژوهش علمی را پشت سر گذاشتند.

شوال 1426

بر مبنای محاسبات دقیق انجام شده هلال ماه شوال در شامگاه روز پنج شنبه 12آبان در سراسر ایران در محدوده رصد قرار دارد و اصولا دشواری خاصی در رصد آن نباید وجود داشته باشد و در عین حال در شامگاه روز قبل از آن نیز هیچ نقطه از سرزمین ما شانس رویت هلال ماه را نخواهد داشت؛ چرا که تنها چند ساعت از مقارنه گذشته و هنوز هلال بدرستی شکل نگرفته ، با وجود این گروههای رصدی فراوان بار دیگر در سراسر جهان آماده خواهند بود تا هلال ماه شوال را به دام اندازند و عید سعید فطر را اعلام کنند.
دانش و علوم دقیق امروز به یاری سنتهای اصیل آمده اند و زیبایی های جهان دانش هر چه بهتر آشکار می شود.