بلندپروازی کیسینجر تُرک

گرچه او این روزها به عنوان نخست‌وزیر ترکیه، دست راست رجب طیب اردوغان برای اجرای سیاست‌های دولت عدالت و توسعه به‌شمار می‌رود، اما وی در محافل علمی بیشتر با کتاب «عمق استراتژیک» شناخته می‌شود؛ کتابی با طرح ایده‌های بلندپروازانه که ظرفیت رهبری همزمان چندین منطقه را برای ترکیه قائل شده و حوزه نفوذ آنکارا را از خاورمیانه تا بالکان درنظر می‌گیرد.

داوود اوغلو که اکنون در رأس دولت ترکیه فرصت تحقق ایده‌های خود در حوزه روابط بین‌الملل را دارد، حتما به یاد می‌آورد در چارچوب نظریه مشهورش، استراتژی «مشکل نداشتن با همسایگان» تئوریزه شده و به همین دلیل در یک دهه گذشته ترکیه تلاش‌هایی برای کاهش مشکلات پیشین با برخی همسایگانش را صورت داده است؛ تلاش‌هایی البته ناتمام که با اوجگیری بحران سوریه در عمل به شکست انجامید.

داوود اوغلو در نظریه خود استدلال می‌کند ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی خاص خود دارای عمق استراتژیک است. به همین دلیل در زمره کشورهای کوچکی به‌شمار می‌رود که قدرت مرکزی و نه منطقه‌ای قلمداد شده و بنابراین باید نقش رهبری را در چند منطقه همچون خاورمیانه، ‌بالکان، قفقاز، ‌آسیای مرکزی و خزر، مدیترانه، خلیج فارس و دریای سیاه ایفا کند، جایگاهی که به این کشور در نظام بین‌الملل اهمیت استراتژیک می‌دهد. اوغلو در نظریه خود «قدرت نرم» و «اقتصاد» را دو بازوی راهبردی برای رهبری بر مناطق یادشده عنوان کرده و به همین دلیل در سال‌های اخیر برای رشد اقتصادی، توسعه گردشگری و نیز نفوذ رسانه‌ای در کشورهای مختلف سرمایه‌گذاری ویژه‌ای کرده است. این نظریه‌پرداز سیاسی در تئوری خود همسایگان را دروازه ورود به آینده رویایی ترکیه و احیای آنچه «تاریخ و فرهنگ باشکوه» می‌داند، توصیف کرده و این درحالی است که آنچه دولت اوغلو از زمان روی کار آمدن دنبال کرده، هرچند در سطح اهداف کلی منطبق بر نظریه یاد شده است، اما در عمل مسیر دیگری در پیش گرفته که الزاما به‌ رهبری فرامنطقه‌ای آنکارا نمی‌انجامد.

داوود اوغلو این روزها درحالی در کنار اردوغان سکاندار دولت ترکیه است که روابط تهران و آنکارا به دلیل سیاست‌های ترکیه در قبال دولت اسد با چالش‌هایی روبه‌رو است. اردوغان نفوذ خود برای اثرگذاری بر سیاست‌های رئیس‌جمهور سوریه را به دلیل مواضع شتاب‌زده علیه دمشق از دست داده و سیاست‌های ترکیه در رابطه با داعش، مناسبات آنکارا و بغداد را نیز تحت تاثیر قرار داده است. گذشته از اینها، بازی نه‌چندان هوشمندانه دستگاه دیپلماسی ترکیه در قبال بحران کوبانی، نه‌فقط قدرت نرم ترکیه برای قدرت‌نمایی در مقابل همسایگان را کاهش داده، بلکه اعتبار آنکارا در میان دولت‌ها و افکارعمومی جهان غرب را نیز کاهش داده است.

بنابراین با نگاهی به راهبرد دیپلماتیک اوغلو به‌عنوان یک نظریه‌پرداز علم سیاست و تطبیق آن با سیاست‌های اعمال شده از سوی او به‌عنوان یک چهره اجرایی، روشن است آنچه دولت ترکیه در عمل پیگیری می‌کند، نسبتی با استراتژی مشکل نداشتن با همسایگان نداشته و به‌نظر نمی‌رسد ادامه مسیر طی شده در دولت اوغلو بتواند ترکیه را به الگویی الهام‌بخش و یک قدرت فرامنطقه‌ای تبدیل کند. شاید به همین دلیل است که بسیاری از تحلیلگران به نخست‌وزیر پنجاه و پنج ساله ترکیه توصیه می‌کنند به نظریات آکادمیک خود وفادار مانده و به‌جای پشت کردن به قدرت‌های منطقه‌ای، استراتژی «تنش صفر با همسایگان» را عملیاتی کند.

مصطفی انتظاری هروی ‌/‌ گروه سیاسی