درباره قیمت بلیت قطار

با پیشرفت فناوری، قطارهای سریع‌السیر نیز پا به میدان گذاشته‌اند به طوری که در جهان حمل و نقل ریلی با حمل و نقل هوایی رقابت می‌کند. در کشور ما نیز با توجه به مزایای سفر با قطار و مسائل جمعیت و جغرافیا، طبیعی است که حمل و نقل ریلی باید در اولویت باشد، اما به دلایلی که واقعی نبودن قیمت بلیت قطار در راس آن قرار می‌گیرد، این سهم در مقایسه با سهم دیگر بخش‌های حمل و نقل مانند جادهای و هوایی پایین است.

این در حالی است که افزایش قیمت حامل‌های انرژی در چارچوب اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها برای بخش ریلی که انرژی کمتری استفاده می‌کند، یک فرصت محسوب می‌شود. یعنی اگر این حامل‌ها به قیمت واقعی یا نزدیک به قیمت واقعی عرضه شود، قیمت حمل و نقل ریلی واقعی‌تر می‌شود، این بخش می‌تواند رقابت بهتری با حمل و نقل جادهای داشته باشد و سیاستگذاری‌های ملی متناسب با مزیت‌های واقعی بخش حمل و نقل ریلی خواهد بود. در واقع افزایش قیمت حامل‌های انرژی یا واقعی‌تر شدن قیمت حامل‌های انرژی برای بخش حمل و نقل ریلی فرصت و مزیت محسوب می‌شود. بنابراین لازم است منافع حاصل از صرفه‌جویی مصرف سوخت و درآمد حاصل از این صرفه‌جویی به بخش ریلی اختصاص یابد ضمن آن که با اخذ عوارض از سیستم حمل و نقل جاده‌ای، بخش ریلی قدرت رقابت با این سیستم را داشته باشد. از سوی دیگر رقم بالای تصادفات و تلفات سنگین جاده‌ای، سهم بالای هزینه‌ حمل و نقل در قیمت کالا برای مصرف‌کننده نهایی و در نهایت انباشت فرسودگی زیرساخت و ناوگان ریلی از جمله مواردی است که اختصاص یارانه به بخش ریلی را ضروری می‌‌کند.

ضرورت تخصیص چنین منابعی وقتی نمایان می‌شود که نگاهی به فاصله بین عرضه و تقاضا در صنعت حمل و نقل ریلی بیندازیم. بر اساس بررسی‌های انجام شده در حال حاضر در ایام عادی سال، از هر چهار الی پنج متقاضی سفر با قطار، فقط یک نفر موفق به خرید بلیت قطار می‌شود و این در حالی است که در ایام پیک سفر این تناسب از چهار به یک، تبدیل به ده به یک می‌شود، یعنی از هر ده نفر فقط یک نفر موفق به خرید بلیت و سفر با قطار می‌شود.

راه‌حل این مشکل افزایش ظرفیت قطارها و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌هاست، اما متاسفانه به دلیل نداشتن سوددهی سیستم ریلی بازهم به علت واقعی نبودن قیمت بلیت، از ده سال پیش تاکنون حتی یک دستگاه واگن نیز خریداری نشده در حالی که باید در این بخش سرمایه‌گذاری افزایش یافته تا سطح سرویس ارتقا یابد. در این خصوص، شرکت حمل‌ونقل ریلی رجا که توسط دولت سال 88 بابت رد دیون به سازمان تأمین اجتماعی واگذار شد، در زمان دولتی بودن سالانه 25 تا 75 میلیارد تومان از اعتبارات عمومی یارانه دریافت می‌کرد، همچنین 35 تا 200 میلیارد تومان برای بخش مسافری ریلی هزینه می‌شد که مجموع این اعتبارات به قیمت امروز 300 تا 400 میلیارد تومان است که اکنون و با واگذاری رجا دیگر پرداخت نمی‌شود. لذا رجا و دیگر شرکت‌ها در این میان راهی جز افزایش قیمت بلیت ندارند.

در حال حاضر واگن‌های پنجاه ساله در ناوگان ریلی کشور وجود دارد و بر این اساس متوسط سن ناوگان رجا 31 سال و متوسط سن کل ناوگان 28 سال است. با این اوصاف برای ارائه یک خدمت مطلوب در کنار هزینه‌های سنگین بازسازی‌های اساسی و دیگر مشکلات موجود در این راه، یک شرکت خصوصی چگونه می‌تواند بدون تامین هزینه‌های خود از راه رشد قیمت بلیت، سرپا ایستاده و علاوه بر نوسازی ناوگان، در خدمات‌دهی نیز نوآوری کند؟ بدیهی است این صنعت مشکلات اقتصادی مردم و استفاده‌کنندگان از قطار را درک می‌کند، اما آیا ارزان ماندن قیمت بلیت قطار و رشد نیافتن زیرساخت‌ها باعث کاهش مداوم دسترسی مردم به قطار و ضمنا کاهش کیفیت خدمات نخواهد شد؟

با وجود این، شرکت‌های خصوصی فعال در صنعت ریلی مسافری کشور بویژه شرکت رجا به عنوان بزرگ‌ترین شرکت مسافری ریلی ایران که حدود 70 درصد جابه‌جایی‌ها را به عهده دارد، در حال رایزنی و مذاکرات بوده تا از شرکت‌های خوب سازنده دنیا واگن خریداری کند، اما باید توجه داشت قطعا نرخ بلیت آن بیشتر از نرخ‌های فعلی است. بر همین اساس در صنعت ریلی کشور باید در تصمیم‌گیری برای آزادسازی نرخ‌ها تردید نکرد زیرا شرکت‌های مسافری ریلی در آن صورت برای رقابت با یکدیگر ترغیب خواهند شد تا علاوه بر نوسازی ناوگان خود نسبت به ارائه خدمات متنوع بر اساس استانداردهایی که تعیین می‌شود، اقدام کنند.

در نهایت نیز بررسی ورود دو قطار گردشگری اخیر اروپایی به کشور از نظر تنوع واگن و کیفیت خدمات آن در مقایسه با بهای بلیت، نشان‌دهنده آن است که کشورهای توسعه‌یافته در چه مسیری حرکت می‌کنند و چه حمایت‌هایی از شرکت‌های خصوصی فعال در این عرصه صورت می‌گیرد.

در کشور ما نیز در صورت حمایت از بخش خصوصی چنین ظرفیت‌هایی وجود دارد تا با ایجاد شرایط مناسب، نسبت به راه‌اندازی قطارهای گردشگری داخلی با خدمات متنوع اقدام کرد. البته مشروط به آن که بتوانند علاوه بر دریافت هزینه تمام خدمات، سود هم ببرند.

بدون شک ایجاد چنین نگاهی در کشور، ضمن بهسازی و نوسازی ناوگان مسافری ریلی، تنوع خدمات برای جذب رضایتمندی حداکثری مسافران را در پی خواهد داشت.

سیدحسن موسوی‌نژاد / ‌رئیس انجمن صنفی حمل و نقل ریلی