جنگل در ارسباران نفس می کشد

اینجا ارسباران است، منطقه ای درشمال غربی کشور و درشمالیترین قسمت استان آذربایجان شرقی که ازکرانه رود ارس درمرزایران و کشور آذربایجان آغاز شده و 925 هزار هکتارعرصه را درشهرستان های کلیبر، اهر، جلفا، ورزقان و مرند وقسمت کوچکی از استان اردبیل به خود اختصاص داده است.

کد خبر: ۷۲۱۵۵

جنگلهای ارسباران ازانبوه ترین مناطق جنگلی محسوب می شوند، به گونه ای که ورود به آنها برخلاف جنگلهای شمالی کشوربه آسانی امکانپذیر نیست.
ازآنجایی که ارتفاع این حوزه از130مترتا ارتفاع بیشتراز3 هزارمترازسطح رود ارس ادامه می یابد، گونه های بلوط (سفید و سیاه) کنارممرز به عنوان مقاوم ترین گونه ها نسبت به شرایط سخت وسرد آب و هوایی، جلوه سبز و درخشنده ای به دامنه های پرشیب این جنگلها بخشیده است.
بی دلیل نیست که ارسباران از سال 1976 به عنوان یکی از اندوختگاههای زیست سپهر یونسکو، مورد حمایت جهانی قرارگرفت وازحدود 30 سال پیش به عنوان مناطق شکار ممنوع و حفاظت شده مورد توجه بوده است. با این حال جای بسی تاسف است اگرحفظ واحیای این منابع ارزشمند طبیعی که مایه قدرت و فخرسرزمین ما هستند همچون سالیان گذشته مورد بی توجهی قرار بگیرد.

ارسباران از نظر ویژگی های اکولوژیک، حیات وحش ومیراث فرهنگی مشخصه های ممتازی دارد و محل انحصاری رویش گونه های نادری ازگیاهان درایران بوده است و یگانه زیستگاه یکی ازنادرترین پرندگان جهان به نام سیاه خروس است.
حوزه آبخیزارسباران ازتنوع زیستگاهی غنی است، به طوری که تنها در منطقه حفاظتی حدود 98 گونه پرنده شناسایی شده است. علاوه برآن گونه های جانوری دیگرچون خرس قهوه ای، پلنگ، گراز، سیاه گوش، کل وبز، شوکا، سیاه خروس، انواع کبک وقرقاول و دیگر پرندگان و خزندگان نیزدرمیان جنگلها، صخره ها و بیشهزارهای منطقه زندگی می کنند.
همچنین زمین جنگلهای تحت حفاظت ارسباران، فلزی کمیاب وپرارزش را درخود جای داده که بدون شک به دلیل غلظت ودرجه خلوص، ازمعادن منحصربه فرد مس جهان به شمارمی رود.
جاذبه های طبیعی و تاریخی منطقه، شامل مراتع، چمنزار، چشمه های آب معدنی وقلعه های باستانی نیزاگردستمایه سود جویان قرارنگیرد می تواند با برنامه ریزی دقیق وایجاد امکانات و راههای دسترسی مناسب، به توسعه صنعت گردشگری و اکوتوریسم دراین منطقه از کشور بسیار کمک کند.

تنوع گونه ها، ضامن بقای جنگل

جنگلهای ارسباران به علت داشتن 785 گونه گیاهی و170 گونه درختی جزو یکی از مناطق با ارزش ژنتیکی دنیا شناخته شده اند.
محمد رضا الهیان، مسوول منابع طبیعی شهرستان کلیبربا تاکید براینکه هرچه تنوع گونه ها در جنگل بیشتر باشد، آفات وبیماری ها کمترخواهند بود، می افزاید: ما در جنگلهای ارسباران در قالب برنامه اصلاح وپرورش بیشتر برای حفظ گونه های موجود تلاش می کنیم. دراین خصوص برای احیای گونه ها نیزصرفا ازگونه های بومی منطقه استفاده می کنیم.
بررسی جنگلهای ارسباران نشان می دهد که درگذشته نه چندان دوراین مناطق، جنگلهای دانه زاد بوده اند که به علت شدت تخریب (90 درصد به دلیل تامین سوخت روستاییان) وبهره برداری های بی رویه در40 تا 50 سال گذشته، ازدانه زاد به شاخه زاد تبدیل شده ودرحال حاضرازقدرت تجدید حیات دانه زاد برخوردارنیستند.
پس عمده عملیات اصلاحی، پرورشی وغنی سازی ما با دخالت های فنی برسوق دادن این جنگلها از شاخه زاد به دانه زاد معطوف شده است. بعلاوه نباید فراموش کرد که حفظ تنوع گونه های گیاهی، آسیب پذیری آنها را نسبت به آفات، بیماری ها وحتی آتش سوزی های احتمالی درمنطقه کاهش می دهد، چرا که هر یک دارای درجه سختی و مقاومت متفاوتی نسبت به عوامل فوق هستند.

چشم انداز بلوط های سیاه و سفید

عمده پوشش گیاهی دراین جنگلها بخصوص ازارتفاع 300 تا 1400 متربه بلوط سفید واز 1400 متربه بالا به بلوط سیاه (گونه مقاومتر بلوط) اختصاص دارد که هردو نسبت به شرایط سخت مقاوم هستند.
برای کمک وحفاظت ازاین پوشش عمده در جنگلهای ارسباران در برخی مناطق جنگلی، به نهال کاری برای زاد آوری درختان بلوط نیزاقدام می شود.
البته این جنگلها زیستگاه دیگر گونه های با ارزش گیاهی نیزهستند که برحسب ارتفاع ، منطقه رویشی آنها متفاوت است. کما اینکه اولین منطقه رویشی درکناره ارس به درخت گزو کبه (نوعی صنوبر) پس از آن سیاه تلو، بنه (پسته وحشی)، انار وحشی، افرا وممرز اختصاص دارد درواقع ممرز نیز کناربلوط ازعمده پوشش های گیاهی منطقه محسوب می شود.

گونه غیربومی وارد نمی کنیم

درجنگلهای ارسباران ازورود هرنوع گونه غیربومی که می تواند آفات ناشناخته ای را با خود به همراه آورد، امتناع می شود.
مهندس جمشید آقا زمانی، مدیرکل جنگلهای خارج ازشمال با تاکید براین که دستیابی به اهداف اصلی احیاء واصلاح درجنگل نیاز به طرح، آموزش وبرطرف کردن مقاومت های بومی با ایجاد راهکارهای معیشتی دارد، می گوید: اینجا ما شاهد گونه های مختلفی هستیم که درهر دامنه یکی می تواند غالب شود وهرکدام ارزش خودشان را درجنگل دارند.
برخی گونه ها آفتاب پسند هستند مانند زرشک وبرخی سایه پسند هستند که می توانیم آنها را زیرساقه درختان بلوط بکاریم.
درواقع همین گونه به حفظ کیفیت خاک کمک می کند و آنها که قد می کشند پناه این درختان هستند. مجموعه این گونه ها باید تراکم انبوهی داشته باشند تا ما فضای بازی بیش از نیم هکتار را در جنگل شاهد نباشیم.

سرخدار و ترکیبات ضد سرطان

ازیک گونه سایه پسند به نام سرخدار نیزباید صحبت شود که متاسفانه از30 سال پیش تا کنون مورد قلع وقمع بومیان منطقه قرارگرفته است؛ چرا که این گونه نوعی ماده سمی به نام تاکسون دارد که حیوانات پس ازخوردن آن پس از24ساعت جان خود را ازدست می دهند.
الهیان با تاکید برآخرین تحقیقات انجام شده درمراکز معتبرعلمی دنیا می گوید: براساس این تحقیقات مشخص شده است که ماده موثر این گیاه ، ترکیبات ضد سرطان دارد، به همین دلیل اخیرا یک شرکت داروسازی درکشوراقدام به مطالعه واستخراج ماده موثر این گونه گیاهی کرده است و با توجه به از میان رفتن بسیاری ازانواع آن، باید درصدد شناسایی و حفظ گونههای باقیمانده برآییم.

احیای جنگلهای ارسباران عملی است

واقعیت آن است که جنگلهای مرغوب وانبوه ارسباران بین ارتفاعات 1000 تا 1700 متر ازسطح دریا قراردارند که این جنگلها سهم بسزایی درتولید باران نامرئی دارند واین مناطق بهترین عرصه برای توسعه جنگل هستند و درپایین این ارتفاعات به علت تجاوز روستاییان (تامین سوخت، چرای دام وکشت دیم) درمعرض تخریب ونابودی است.
با این حال باید اذعان کرد که جنگلهای ارسباران به علت شرایط خاص هوایی درشرایط بهتری نسبت به جنگلهای شمال وزاگرس هستند؛ چرا که دراینجا به دلیل شرایط سخت آب وهوایی، خانوارها پراکنده ترهستند، درنتیجه میزان تخریب نیز کمتر است.
در عین حال مهندس آقا زمانی چنین اعتقاد دارد: اگر طرح اجرایی ومجری مناسب محلی داشته باشیم وبتدریج تصدی گری وحتی مالکیت های دولتی نیزتا حد امکان کاهش پیدا کند به گونه ای که عمده عملیات اصلاح، احیاء وپرورش جنگل به عهده بومیان منطقه واگذارشود، می توان امیدواربود که طی 5 سال آینده کل جنگلهای ارسباران تحت پوشش طرحهای جنگل داری وجنگل کاری قرار بگیرند.
همه این طرحها می تواند تحت نظارت سازمان جنگلها و مراتع واداره منابع طبیعی استان صورت بگیرد، ولی تا زمانیکه روستاییان انگیزه و اطمینان ازوجود راههای تامین معیشت برحیطه مالکیت عرضی شان نداشته باشند نمی توان ازآنها انتظار داشت که برای تامین سوخت، اشتغال و دیگرنیازهای معمولشان به جنگل متکی نباشند.
این وضعیت درباره ایلات و عشایر و حضورشان درمراتع نیزصادق است. حضور دام بیش ازظرفیت مرتع درچراگاه ها پیش ازهرچیز تابع نبود راهکارهای معیشتی موازی وجایگزین برای منابع انسانی این مناطق است.
ناگفته نماند که عملیات سوخت رسانی ازسال 1376 درروستای این مناطق آغاز شده وبا 2سال وقفه ازسال 83 ازسرگرفته شده است که البته بیشترمعطوف به روستا های دوردست کم خانوارمی شود، ولی مسوولان نیزخود اذعان دارند که این طرح هنوزکفاف نیازروستاییان منطقه را نمی دهد.
پس درچنین شرایطی نمی توان روستاییان را حداقل ازاستفاده ازشاخه های خشکی که کف جنگلها روی زمین ریخته اند برای تامین سوخت شان درسرمای طاقت فرسای منطقه محروم کرد.

صنوبر و زراعت چوب

یکی از طرحهای خوبی که طی سالیان اخیرمورد توجه روستاییان قرارگرفت، خرید نهال صنوبرو کاشت درحاشیه رودخانهها است که هم می تواند ازنظراقتصادی بازده بیشتری نسبت به گندم وباغات داشته باشد وهم چوب مورد نیازآنها را به عنوان سوخت تامین کند.
صلاح الدین کوزه کنانی، مدیر کل منابع طبیعی استان آذربایجان شرقی دراین ارتباط می گوید: نهالستان های سرد سیر استان به عنوان قطب تولید صنوبر( 3 گونه شاخص صنوبر) با تحت پوشش داشتن 75 هکتاردرسطح استان توانسته اند تا کنون 400 هزاراصله نهال تولید کنند، البته ظرفیت تولید این نهالستان ها یک میلیون اصله است که به دلیل کمبود آب تا کنون به این سقف دست پیدا نکرده ایم.
با این حال اجرای این طرحها می تواند جهش قابل توجهی را در عرصه زراعت چوب میان روستاییان ایجاد کند.

انقلاب زمین

آنچه ما به آن نیازداریم یک انقلاب است، یعنی ایجاد جنبشی چند گانه دردرک و شناخت عمومی ازجنگل و ارزشهای طبیعی تجدید ناپذیری که متکی برحفظ آن است و نیز درپذیرش مسوولان بخش دولتی بر این که کارها و تصدی گری ها را به بخش خصوصی و البته با آموزش های لازم به مردم محلی منطقه واگذار کنند. بدون شک حفظ ، اصلاح واحیای جنگل نیاز به طرح، مجری مناسب، آموزش واعتباردارد، ولی امری عملی و تحقق یافتنی است.
نباید هرگز از یاد ببریم که جنگل، چه درارسباران، شمال یا زاگرس باشد، میراث قرنها پیش است و باید برای قرن ها بماند و نسلهای آینده نیزمالک و وارث آن باشند.