زندگی، بهترین شیوه برای احیای خانه‌های تاریخی

نخست، در خانه‌ها و بافت‌های تاریخی باید حیات و زندگی در جریان باشد. در صورت احیا نشدن جریان زندگی در این بافت‌ها، تخریب بیشتر در انتظار این خانه‌ها خواهد بود. با وجود این، باید در نظر داشت اگر در کنار بازسازی و احیای یک خانه تاریخی اقدامی صورت گیرد که به نوعی آسیب‌زننده به آن فضا باشد، تفاوتی با بازسازی آن ندارد. بنابراین این موضوع از هر دو سو قابل تأمل است و باید آن را به طور جامع بررسی کرد.

مجموعه بناهای تاریخی و آثار مادی کالبدی به جا مانده از عصر گذشته دارای بخش‌بندی و سلسله مراتبی هستند. برخی از آثار تاریخی مانند کاخ چهل‌ستون یا بنای عالی‌قاپو بی‌تردید باید برای معرفی و بازدید مرمت و احیا شوند. اما در 6000 خانه تاریخی که زمانی در شهر اصفهان وجود داشت، اکنون تعداد آن کمتر شده است، باید احیای زندگی صورت گیرد. زندگی یعنی خانه برای خود خانه، به گونه‌ای که مرمت‌ها جهت زندگی و تطبیق با شرایط جدید صورت گیرد به شکلی که نیازهای جدید بدون آسیب زدن به بنا فراهم شود. همچنین برخی فضاها مانند کاروانسراهای قدیمی که زمانی نه چندان دور، مکانی برای بارانداز تجار، اقامت و رفت و‌ آمد بودند، چیزی بین هتل و بازارهای موقتی می‌توانند به صورت هتل‌های سنتی مانند مهمانسرای شاه‌عباس، احیا و بازسازی شوند.

باید اشاره کرد ما فرمول یکسان و ثابتی برای واگذاری و احیای همه بناها نداریم. بسته به این‌که بنای مورد نظر چه ویژگی و کاربردی در گذشته داشته، احیا و تغییر کاربری آن متفاوت است. برای نمونه، یک حمام قدیمی، که در آن آهک به کار رفته، در صورت وجود رطوبت تداوم پیدا می‌کند. زمانی که ما کاربری حمام را تغییر داده و میزان رطوبت فضای آن را کاهش می‌دهیم، نگهداری طرح‌ها و آثاری که در آن به کار رفته دشوار می‌شود. خوشبختانه یکی از اقدامات مفیدی که در این زمینه صورت گرفته، بازسازی و احیا حمام‌های قدیمی در شهرهای توریستی به صورت خود حمام سنتی و ایرانی است. شاید نامناسب‌ترین اقدامی که می‌توان برای احیای یک حمام صورت داد، تبدیل آن به موزه است. موزه مکانی است که اشیای تاریخی باید در شرایطی استاندارد نگهداری شوند، ولی فضای حمام، فضای مرطوبی است که برای این اشیا بشدت آسیب‌زا و غیراستاندارد است. اما همین حمام در یک روستای کوچک قابلیت تبدیل به یک موزه را دارد. همان‌طور که گفته شد، برای تغییر کاربری هر بنا به مسائل متعددی باید توجه کرد و بهره‌برداری از آن‌ قوانین و ضوابط خود را می‌طلبد.

با شرایط فعلی جامعه ما، قوانین و ضوابط باید به گونه‌ای تدوین شوند که داشتن یک خانه تاریخی به لحاظ اقتصادی به امری سودآور تبدیل شود. برای نمونه، اگر فردی بخواهد در یک خانه تاریخی کلاس نقاشی برگزار کند، از معافیت مالیاتی و تغییر کاربری برخوردار باشد یا اگر کسانی‌که در مرمت آثار تاریخی فعالیت می‌کنند، مشمول معافیت مالیاتی شوند - امری که در دنیا معمول است - فضای تاریخی به یک فضای سودآور تبدیل خواهد شد. البته از سوی دیگر، نهاد ناظر و ضابط باید در مورد کاربری آن بنا نظارت داشته باشد که هر بنا چه کاربری‌ای می‌تواند داشته باشد. اصل را باید بر احیای بنا و سودآوری بخش خصوصی در بهره‌برداری از آن گذاشت، اما نباید فراموش کرد که فعالیت‌های این بخش در آن بنا نباید موجب تخریبش شود. در مجموع، بهترین شیوه برای حفظ بافت‌ها و خانه‌های تاریخی زندگی در آنهاست. افزایش شان و منزلت اجتماعی زندگی در بافت تاریخی در کنار حمایت‌های مادی و معنوی حاکمیت در قالب دولت و شهرداری نسبت به احیا و بازسازی بناها و بافت‌های تاریخی، قطعا به حفظ محدوده و محوطه تاریخی یک شهر کمک می‌کند.

سیداحمد محیط طباطبایی ‌/‌ کارشناس میراث فرهنگی