مربیان خارجی به تصاحب افتخارات گوناگون می‌روند؟

روی نیمکت تیم ایران بنشین

سن و سال صمد نیکخواه‌بهرامی زیاد نبود. به نظر هفده یا هجده ساله اما خودش را در بازی‌های بسکتبال غرب آسیا جا انداخت.

کد خبر: ۷۰۰۹۲۱

نسل بازیکنان باتجربه تیم ملی به پایان راه رسیده بود. هیچ کس نام مهدی کامرانی را در ادوار قبلی به یاد نمی‌آورد، همین طور سامان ویسی، حامد سهراب‌نژاد، حامد آفاق و مرحوم آیدین نیکخواه‌بهرامی را. این نام‌ها نسل بازیکنان جوان ایران را در سال‌های 80 ـ 1379 تداعی می‌کنند.

وقتی جواد داوری، ایمان زندی، پویا تاجیک و بعدها آرن داوودی و اوشین ساهاکیان با نفرات قبلی تلفیق شدند نسل نو بسکتبال در آغاز دهه 80 پایه‌گذاری شد.اما هنوز شرایط برای بسکتبال ایران عادی بود.

برای غیرمنتظره شدن بسکتبال در غرب آسیا و قهرمانی در جام ملت ها، تیم ملی نیاز به برج‌هایی مانند ژی ژی یا یائو مینگ چینی‌ها داشت از این رو حامد حدادی و جابر روزبهانی با قامت‌های 218 و 223 سانتی‌متر پیدا شدند. نگاه مربیان بسکتبال ایران در عصر نو به سمت قد و بالاهای رعنا رفت.

بسکتبال ایران همین طور قد می‌کشید. ابتدا سخت بود. فدراسیون قبلی تاوان سختی‌ها را با کناره‌گیری رئیس پرداخت اما محصول آماده‌ای که در سال 2005 به دست رئیس کنونی و تیمش افتاد، بسکتبال ایران را به یک باره متحول کرد. ابتدا سال 2002 جوانان ایرانی در زنجیره کار پایه‌ای طی سال‌های 1996 تا 2002، به فینال بسکتبال جوانان آسیا رسیدند و تیم ایران با برج‌های دوقلو، برای نخستین بار در تاریخ سی و دو ساله بازی‌ها نایب‌قهرمان شد و به تسالونیکی یونان برای بازی‌های جهانی رفت. سپس نوبت جوانان 2004 ایران شد که بر بام آسیا قرار بگیرند. همین زمان تیم امید ایران با قهرمانی در بازی‌های تهران سهمیه بازی‌های جهانی پسران زیر 23 سال جهان را در آرژانتین گرفت.

این قهرمانی‌ها در رده‌های سنی نگاه بسکتبال ایران را به سمت قهرمانی در جام ملت‌ها سوق داد. ابتدا سال 2005 تیم ملی ششم شد. در بازی‌های کشورهای اسلامی سوم، سرانجام بعد از 55 سال مدال برنز بازی‌های آسیایی در بازی‌های 2006 دوحه تکرار شد. تا اینجا بسکتبال ایران در کنار مربیان داخلی، سه مربی خارجی به خود دید. ابتدا نناد ترایکوویچ آمد. سپس ولادیمیر بوسنیاک و فردریک اونیکا. دو نفر از بسکتبال شرق اروپا و مشخصا یوگسلاوی سابق و یک نفر اهل نیجریه که سال‌ها در آمریکا زندگی کرد.

بسکتبال ایران طی ده سال (2006 – 1996) ابتدا با مربیانی همچون سعید فتحی و سعید ارمغانی در رده‌های ملی تغییراتی صورت داد و سپس در تیم‌های ملی و باشگاهی با مهران شاهین طبع، مصطفی هاشمی، مهدی ایزدپناه، مهران حاتمی،محسن صادق زاده و فرزاد کوهیان به موفقیت‌هایی دست پیدا کرد که همه این تلاش‌ها در سال 2007 با مربیگری رایکو ترومن ثمره داد و ایران برای نخستین بار در جام ملت‌های آسیا قهرمان شد و به رقابت‌های المپیک 2008 پکن رفت. دوره جدید شکوفایی بسکتبال ایران بعد از راهیابی به المپیک آغاز شد. وسلین ماتیچ به جای ترومن آمد و تیم ملی در سال 2009 قهرمانی در آسیا را تکرار کرد. در سال 2011 این عنوان از ایران گرفته شد اما در سال 2013 با مربیگری ممی بچیروویچ برای سومین مرتبه در چهار دوره، جام قهرمانی ملت‌های آسیا به ایران رسید.

در این سال‌ها تیم‌های رده‌های سنی نیز موفقیت‌هایی را به دست آوردند. در سال 2008 ایران برای دومین بار قهرمان جوانان آسیا شد و به رقابت‌های جوانان رفت. ارسلان کاظمی و محمد جمشیدی متعلق به این نسل از بازیکنان هستند. این نسل بسکتبال ایران نخستین قهرمانی بازی‌های 3 به3 ماکائو در سال 2006 را در کارنامه دارند. رضاپور، نوری و سرانجام نبوشا مربی صرب هدایت این تیم را طی چهار سال کار پایه‌ای عهده‌دار بودند. در سال‌های بعد تیمی از ایران قهرمان رده‌های پایه نشد، اما قاسم کیانی از مربیان تاثیرگذار رده‌های سنی بود.

سجاد مشایخی، امیر صدیقی، صالح فروتن، بهنام یخچالی و آرمان زنگنه محصول رده‌های سنی بعد از تیم 2008 هستند. روش‌های کار پایه‌ای بسکتبال در ایران کماکان به صورت کار پایه‌ای مربیان قبلی دنبال می‌شود و استعدادیابی و پرورش استعداد در بسکتبال ایران هر چند پراکنده اما همچنان ادامه دارد.

در دوره‌های اخیر مربیان زیادی به عنوان مربی پایه‌ای وارد ایران شدند مانند میتف از مقدونیه یا این روزها پیئچ از صربستان اما مسئولیت اصلی روی دوش مربیان ایرانی بوده و در واقع می‌توان گفت مربیان خارجی همواره محصول آماده را تحویل گرفتند.

فرآیند توسعه و سال‌های برد محوری

مربیان خارجی بسکتبال ایران با قهرمانی‌ها و مقام‌های قابل توجهی از ایران خارج شدند. فدراسیون مشحون نشان داد به این مربیان اعتقاد عجیبی دارد و این نکته مختص دوره دوازده ساله مدیریت او در بسکتبال نمی‌شود چون مشحون در سال‌های 73 ـ 1368 که رئیس فدراسیون بود، ویتالی زاستخوف اهل شوروی سابق یا ارمنستانی را به عنوان سرمربی تیم ملی برگزیده بود.

استفاده از این مربی در همان سال‌ها نشان داد زاستخوف به دنبال استفاده از محصول آماده است چون به دنبال چهارمی بازی‌های اندونزی و پایان نسل بازیکنانی مانند ایزدپناه، ارمغانی و پا به سن گذاشتن صادق‌زاده، کسایی‌پور و شاهین طبع، بسکتبال ایران به جوانترهایی مانند افرادی، کاشانی و کلاه سنگیانی رسید و چون پشتوانه و پایداری محکم نداشت دوران گذار خود را در سال‌های 80 – 1373 پشت سر گذاشت. در این سال‌ها اگرچه بازیکنانی مانند بابک نظافت، علی خسروی، فرخ دانش‌نیا، نژدیک کبرا، مهدی دوانی زاده و تورج امدادی معرفی شدند، اما نداشتن برنامه مدون و ضعف فرایند توسعه، بسکتبال ایران را از ریل بسکتبال آسیا خارج کرد.

وقتی سعید فتحی کار با متولدین 1359 – 1356 را آغاز کرد، بازیکنانی مثل آیدین کبیر و پویا تاجیک نماینده نسل نوی بسکتبال ایران شدند و این سرآغاز راه نوی بسکتبال در ایران بود. مربی ایرانی سال 75 طرح و برنامه داشت. اهمیت توسعه مربیگری استوار حلقه مفقوده بسکتبال ایران بود که حتی مرد ارمنستانی تیم ملی در سال‌های فعالیت خود در ایران آن را بنا نکرده بود.

رقابت و چگونگی کمک به شکل‌گیری فلسفه‌های مربیگری برای نخستین بار از سوی مربیان داخلی پدید آمد اما به دلیل بی اعتنایی مدیریت فدراسیون بسکتبال طی سال‌های متمادی در نظام تیمداری بسکتبال ایران مغفول ماند.

فدراسیون‌های آگین و غضنفری به اتفاق امیر ایلیاوی نایب رئیس و مدیر تیم‌های ملی آن سال‌ها نخستین گام‌ها را برای فرآیند محوری بسکتبال برداشتند. هر چند برنامه‌ها مقطعی و بدون پشتوانه علمی لازم بود، اما در سال‌های بعد نظام آموزشی محکمی را برای بسکتبال رده‌های سنی به وجود آورد و در واقع به بهینه سازی مدل‌های تمرینی مربیان بعدی کمک کرد. پرورش نسل نوی بازیکنان به اتفاق مربیان داخلی با اصلاح غلط‌های یادگیری آنها توسط مربیان خارجی، کلید ایجاد یک تحول بزرگ بود که بعد از استوار کردن پایه‌های محکم، بسکتبال ایران برنده محور شد و در راس همه بردها، مربیان خارجی قرار گرفتند. مربیان خارجی از کارهایی که دیگران برایشان انجام دادند استفاده کردند. با این حال آنچه آنها علاوه بر برنده شدن برای بسکتبال به جا گذاشتند، کمک به ورزشکاران برای رشد جسمانی، روان‌شناختی و اجتماعی شان بود که این نکات در بسکتبال کشورهای صاحب سبک بسکتبال مانند یوگسلاوی سابق یا ملت‌هایی که بعد از فروپاشی یوگسلاوی مستقل شدند، نهادینه است.

نناد ترایکوویچ، نخستین کسی بود که همزمان با روی کار آمدن تیم مشحون در فدراسیون بسکتبال، هدایت تیم ملی را عهده‌دار شد. ولادیمیر بوسنیاک، فردریک اونیکا، رایکو ترومن، وسلین ماتیچ و ممی بچیروویچ دیگر مربیان تیم ملی در این سال‌ها بودند که نکته مشترک همه این مربیان استفاده از نفرات تیمی است که در 15 سال گذشته بهترین‌های تاریخ بسکتبال ایران بودند.

سوابق مربیان خارجی قبل و بعد از ورود به ایران

نناد ترایکوویچ: 1999 مربی تیم صربستان و مونته نگرو ‌/‌ 2013 کمک مربی تیم بوسنی هرزه گوین

ولادیمیر بوسنیاک: مربیگری در باشگاه‌های لیبی، بحرین، مراکش، سوریه و قطر

فردریک اونیکا: مربیگری در نیجریه، رده‌های سنی سوریه و تیم ملی اردن

رایکو ترومن: سرمربی تیم زیر بیست و سه ساله‌های یوگسلاوی در سال 1998 و سرمربی تیم‌های ملی فیلیپین و اردن (ادامه دارد)

وسلین ماتیچ: مربیگری در باشگاه‌های آلمان و لهستان و یک ماه در باشگاه ساجس لبنان

ممی بچیروویچ: سرمربی تیم ملی اسلوونی در سال 2010

عناوین مهم مربیان خارجی با تیم‌های ایران

نناد ترایکوویچ: پنجم آسیا در سال 2003 حضور در رقابت‌های جهانی جوانان با تیم جوانان ایران

ولادیمیر بوسنیاک: قهرمانی با تیم امید ایران در سال 2004‌/‌ سومی در بازی‌های کشورهای اسلامی با تیم ملی

فردریک اونیکا: سومی بازی‌های آسیایی 2006

رایکو ترومن: قهرمانی جام ملت‌های آسیا 2007 و حضور در المپیک 2008