کشوری با قومیت‌های گوناگون

کردها در کردستان عراق در نواحی شمال و شمال شرقی عراق زندگی می‌کنند و از لحاظ فرهنگی و زبانی و طرز پوشش با عرب‌ها متفاوتند. کردها اکثریت بافت اقلیم کردستان را تشکیل می‌دهند، ترکمانان دومین گروه جمعیتی در این منطقه و بعدتر گروه‌های قومی چون ایزدی‌ها و مسیحیان شامل (آشوریان، کلدانی و سورانی) هستند.

کردها

اجزای فرهنگ کردستان عراق شباهت زیادی به فرهنگ ایرانی دارد، ازجمله خویشاوندی زبانی و آداب و رسوم و جشن‌هایی مانند جشن ایرانی نوروز که جشن اصلی در منطقه کردستان عراق نیز به‌شمار می‌رود. البته ترکمان‌ها، آشوری‌ها، ارمنی‌ها، عرب‌ها، ایزدی‌ها، شبک‌ها و مندایی‌هایی که ساکن عراق هستند، ویژگی‌های فرهنگی جدای خود را دارند.

زبان‌های رسمی اقلیم کردستان زبان کردی سورانی، کردی بادینانی و زبان عربی است. با این حال، بیشتر اهالی اقلیم کردستان توانایی تکلم به زبان عربی را نیز دارند. دیگر زبان‌های رایج در اقلیم کردستان عراق آشوری، ترکمانی، ارمنی و مندایی است. بادینانی که لهجه‌ای از کردی کرمانجی است، در مناطق شمالی‌تر کردستان عراق ازجمله دهوک رواج دارد و کردی سورانی در مناطق جنوب شرق ازجمله اربیل و سلیمانیه رایج است.

منطقه کردستان عراق حدود چهار میلیون نفر جمعیت دارد. حکومت کردستان بر سه‌ استان اربیل، سلیمانیه، دهوک و قسمت‌هایی از استان‌های نینوا و دیاله تسلط دارد، اما کرکوک در اختیار دولت مرکزی است. کردها به سه شاخه مهم تقسیم می‌شوند. کردهای بهدینی که در شمال عراق هستند. مهم‌ترین شهر آنان، اربیل و خانواده بارزانی وابسته به آنهاست و می‌توان حزب دموکرات عراق را نماینده سیاسی کردهای بهدینی دانست. دوم کردهای سورانی‌اند که اغلب در سلیمانیه و کرکوک زندگی می‌کنند و می‌توان اتحادیه میهنی کردستان عراق به رهبری جلال طالبانی را نماینده سیاسی آنان تلقی کرد. سوم، کردهای فیلی هستند که شیعه مذهب‌اند. اینان در مناطق عراقی هم مرز با کرمانشاه و ایلام زندگی می‌کنند.

ترکمان‌ها

اصولا جامعه عراق ترکیبی موزاییکی با رنگ‌ها و طیف‌های گوناگون دارد. حدود سه درصد از جمعیت عراق را ترکمان‌ها تشکیل می‌دهند. عباس البیاتی، سیاستمدار عراقی و عضو ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری المالکی از رهبران ترکمان‌های عراق به شمار می‌‌رود. ترکمان‌ها با ترکمن‌های ایران تفاوت دارند. ترکمان‌ها پس از عرب‌ها و کردها سومین قومیت عراق به شمار می‌روند که اصل و نسب آنها به لشکریان قزلباش صفوی و سپاه عثمانی می‌رسد، ترکمان‌های عراق که نسبت شیعیان و اهل سنت در میان آنها تقریبا برابر است، در استان‌های موصل، کرکوک و صلاح‌الدین زندگی می‌کنند. مناطق ترکمان‌نشین عراق، جزو مناطقی هستند که اقلیم کردستان سال‌هاست به بهانه کرد بودن برخی ساکنان آن مناطق، به دنبال انضمام آن به کردستان هستند، اما ترکمان‌های عراق حاضر به قبول خواسته‌های کردهای عراق نشدند و بر وحدتشان با دولت مرکزی عراق تاکید کردند.

جمعیت ترکمان‌های عراق حدود 700 تا 800 هزار نفر تخمین زده می‌شود. با حمله داعش به برخی مناطق شمال عراق، زندگی ترکمان‌ها بخصوص به دلیل شیعه بودن به خطر افتاد. تعدادی از روستاها و شهرهای آنان غارت و هزاران نفر از ترکمان‌ها آواره شدند. ترکمان‌ها عمدتا در شهر کرکوک زندگی می‌کنند که یک شهر چند مذهبی و چند قومیتی است. اقلیم کردستان در روزهای اخیر مانع ورود بسیاری از آوارگان شیعه ترکمان به این اقلیم شده و حتی اجازه ورود آنها به اقلیم حتی برای عبور به مناطق جنوب و مرکز عراق را نداد. امروز مردم آواره شهر تلعفر و مناطق دیگر ترکمان‌نشین عراق، روزهای گرم ماه رمضان را درون چادر و بدون هیچ امکانات سرمایشی در وروی‌های اقلیم کردستان سپری می‌کنند.

جمعیت آشوریان عراق حدود یک میلیون و 500 هزار نفر برآورد می‌شود. بر اثر جنگ‌های عراق ـ ایران و عراق ـ کویت و پس از سقوط صدام نیز به علت حمله گروه های تروریستی و متعصبین مذهبی اکثریت آنها کشور را ترک و به خارج مهاجرت کرده‌اند، به طوری که اینک فقط 65هزار نفر از آنان در عراق باقی ‌مانده‌اند. بزرگ‌ترین مراکز تجمع آنها در بغداد و استان‌های نینوا و دهوک است و همچنین در استان‌های اربیل و کرکوک و بصره حضور دارند. آشوری‌ها در طول تاریخ عراق همیشه دچار قتل‌عام و ظلم و ستم شده‌اند. آنها هم‌اکنون سه کرسی در پارلمان عراق و دو کرسی در اقلیم کردستان دارند. طارق عزیز از معاونان سابق صدام و وزیر خارجه این کشور یکی از مسیحیان کلدانی است که تاکنون بارها کاردینال کلدانی‌ها برای او تقاضای عفو کرده است.

اعراب

یکی از نکات مهم در بوم‌شناسی عراق این است که بافت اجتماعی عراق عمدتا بافتی عشایری است. در عراق، عشیره و ایل و طایفه و قبیله نقش عمده‌ای در زندگی سیاسی و اجتماعی مردم ایفا می‌کند. این پدیده هم میان عرب‌ها و هم میان کردهای عراق مشاهده می‌شود. اعراب که بیشترین بافت جمعیتی عراق را تشکیل می‌دهند به دلیل سنت‌های گذشته تاریخی تلاش می‌کنند پیوندهای قبایلی را حفظ کنند. آنها اعم از شیعه و سنی به قبایل خود افتخار می‌کنند و از آنها نسب می‌برند. گرچه عراق سابقه چند هزار ساله شهرنشینی دارد و از حدود هفتاد ، هشتاد سال اخیر نیز نهادهای مدنی در این کشور به وجود آمدند، اما روابط عشایری همچنان روابطی تعیین‌کننده است. از مهم‌ترین عشایر عربی که در عراق زندگی می‌کنند، می‌توان به بنی تمیم، بنی اسد، زبید، شمر، آل‌فتله، عنیزه و طی، عبید و دلیم و جبور اشاره کرد. به عنوان مثال عشایر بنی تمیم، اغلب در بصره، زبیر و دلیم اغلب در بغداد و وسط عراق، شمر در منطقه فرات وسطی، آل فتله در نجف و کربلا و جبور در موصل و شمال عراق زندگی می‌کنند. بنی‌اسد نیز یکی از عشایر عمده نجف و کوفه و کربلاست.

در مجموع شیعیان، بزرگ ‌ترین گروه جمعیتی عراق را تشکیل می‌دهند یعنی از جمعیت حدود 27 میلیون و 342 هزار نفری عراق، 14 میلیون و 281 هزار تن عرب شیعه، 548 هزار تن کرد شیعه (فیلی) و 900 هزار تن ترکمان شیعه هستند. این در حالی است که اعراب سنی حدود پنج میلیون و 840 هزار نفر و کردهای اهل سنت حدود سه میلیون و 710 هزار نفر و ترکمان‌ها نیز حدود 831 هزار نفر برآورد می‌شود که همان طور که اشاره شد شیعه یا سنی بودن آنها به نسبتی تقریبا مساوی است.

علیرضا ثمودی / جام​جم