نظارت مجلس بر قوه مجریه چگونه اجرایی می‌شود

طبق اصل 133 قانون اساسی، رئیس‌جمهور وزرا را تعیین و برای گرفتن رای اعتماد به مجلس معرفی می‌کند. پس از معرفی وزرا از سوی رئیس‌جمهور، مجلس با بررسی صلاحیت‌ و توانایی‌ شخصی و تخصصی و استماع برنامه‌های آنان، اقدام به نتیجه‌گیری و اعتماد یا عدم اعتماد خود را به وسیله رای اعلام می‌کند. همچنین وزرا پس از اخذ رای اعتماد از دایره نظارت مجلس خارج نمی‌شوند و به وسیله ابزارهای نظارتی گوناگون تحت نظارت مجلس قرار دارند. بنابراین رئیس‌جمهور ناچار است افرادی را به کار گمارد که مورد اعتماد مستمر مجلس باشند.

در قانون اساسی، قوه مقننه علاوه بر نظارت بر شروع کار قوه مجریه، حق نظارت بر ادامه کار و تصمیمات آن را نیز دارد و در صورت انحراف هر یک از وزرا یا رئیس‌جمهور از وظایف و سیاست‌های کلی، مجلس اقدام به استفاده از ابزارهای نظارتی می‌کند.

ابزارهای مجلس برای نظارت بر قوه مجریه عبارتند از؛

اصل 90: به موجب اصل 90 قانون اساسی، مردم می‌توانند از قوای سه گانه به مجلس شکایت کنند و دستگاه‌های مورد شکایت نیز مکلف به پاسخگویی هستند. البته این اصل ابزار اختصاصی نظارت مجلس بر تمام قوا بوده و منحصرا وسیله و ابزار کنترل بر قوه مجریه نیست. در جهت اجرای اصل 90 قانون اساسی کمیسیونی به همین نام در مجلس تشکیل شده تا به شکایات مردم از طرز کار تمام واحد‌های تابعه قوای سه‌گانه رسیدگی کند و چنانچه عمل دستگاهی که از آن به این کمیسیون شکایت شده جرم باشد، طبق قانون اجرای اصل 90 قانون اساسی، کمیسیون مذکور از دادگاه صالح تقاضای رسیدگی خارج از نوبت خواهد کرد.

تحقیق و تفحص: به موجب اصل 76 قانون اساسی، مجلس شورای اسلامی حق تحقیق و تفحص در تمام امور کشور را دارد. در واقع این اصل با بیان این حق بنیادی برای مجلس به دفاع از شهروندان دربرابر قدرت پرداخته است.

تذکر: یکی دیگر از اقدامات نظارتی نمایندگان مجلس در خصوص اعمال رئیس‌جمهور یا وزرا تذکر است. به موجب ماده 192 آیین‌نامه داخلی مجلس، نمایندگان می‌توانند در خصوص موضوع مورد نظر به رئیس‌جمهور و وزیر مسئول کتبا تذکر دهند. در این صورت رئیس مجلس تذکر را به رئیس‌جمهور یا وزیر مربوط ابلاغ و خلاصه آن را در اولین جلسه علنی آینده مجلس عنوان می‌کند.

سوال: از دیگر ابزارهای قانونی مجلس سوال است، به موجب اصل 88 قانون اساسی هر نماینده حق دارد از هر یک از وزرا درباره وظایف آنها سوال کند، همچنین حداقل یک چهارم کل نمایندگان حق دارند در خصوص وظایف رئیس‌جمهور طرح سوال کنند. در واقع سوال روش مناسبی است که پس از ارائه تذکر و حاصل نشدن نتیجه می‌توان مقام اجرایی را مکلف به تامین نظر مجلس کرد.

استیضاح: همچنین استیضاح را می‌توان یکی از شدیدترین حالت‌های نظارت نمایندگان بر دولت تلقی کرد، زیرا پس از طرح استیضاح، مجلس در خصوص ادامه کار یا عزل وزیر یا بی‌کفایتی رئیس‌جمهور حسب مورد و طبق اصل 89 قانون اساسی تصمیم‌گیری می‌کند. البته طرح استیضاح الزاما پس از تذکر یا سوال مطرح نمی‌شود و می‌توان ابتدا به ساکن استیضاح را مطرح کرد.

وزیران کارت زردی دولت روحانی!

از مجلس هشتم به این سو، نمایندگان شیوه جدیدی را برای نظارت بر دولت در پیش گرفته‌اند و آن هم روش دادن کارت زرد به وزراست که نوعی اولتیماتوم از سوی مجلس محسوب می‌شود.

در این روش هرگاه نمایندگان سوال‌کننده از یک وزیر از پاسخ‌های او در کمیسیون قانع نشوند، وزیر مربوط را به صحن علنی مجلس فرا می‌خوانند و پس از دفاع وزیر از خود، از نمایندگان سوال می‌شود که آیا قانع شده‌اند یا خیر که اگر پاسخ نمایندگان منفی باشد، وزیر کارت زرد می‌گیرد.

با روی کار آمدن دولت حسن روحانی، تاکنون پنج وزیر وی- یعنی طیب‌نیا، اقتصاد - فرجی دانا، علوم - جنتی، فرهنگ و ارشاد، فانی، آموزش و پرورش و رحمانی فضلی، کشور - هرکدام یک کارت زرد گرفته‌اند.

عبدالله احمدی / جام‌جم