تجلی شهر در تلویزیون

اما واقعا آثار سینمایی یا تلویزیونی ما تا چه حد بازتاب‌دهنده تصویر شهر است و می‌تواند مدرکی معتبر برای شناخت شهر در سال‌های بعد باشد.

شاید شهر در یک فیلم سینمایی فقط به‌عنوان یک عنصر نمایشی و مولفه‌ دراماتیک مورد استفاده قرار گرفته و شناخته شود، اما در تلویزیون می‌توان شهر را به‌عنوان یک موضوع واحد و اصلی که درونمایه و مضمون‌محوری یک برنامه را تشکیل می‌دهد، شناخت.

به عبارت دیگر برنامه‌های تلویزیونی در ارتباط با شهر به دو گروه عمده داستانی و مستند تقسیم می‌شود که در اولی شهر به‌عنوان یک عنصر نمایشی در ساخت سریال‌ها یا فیلم‌های تلویزیونی مورد استفاده قرار می‌گیرد و در دومی خود به سوژه اصلی بدل می‌شود. در این بخش نیز باز می‌توان آیتم‌های دیگری را اضافه کرد. به این معنی که بخشی از تصویر شهر از طریق برنامه‌های خبری یا گزارش‌های خبری بازنمایی می‌شود که بویژه در اخبار استانی و شهری که به مسائل و مشکلات جامعه شهری می‌پردازد، قابل ردیابی است و دوم برنامه‌هایی که به شهر و مسائل آن می‌پردازد.

این مساله بویژه در ارتباط با کلانشهرهایی مثل تهران مصداق بیشتری داشته و تعمیم‌پذیرتر است. مثلا اگر همین تهران را به‌عنوان یک کلانشهر و پایتخت در نظر بگیریم، بخشی از تصویر تهران در قالب اخبار این شهر مثل برنامه تهران بیست، در شهر و به طور کلی اخبار استان تهران بازنمایی می‌شود و بخشی دیگر که عمق و کارکرد شناختی بیشتری دارد به مستندهای شهری ارتباط می‌یابد که این شهر را در جنبه‌ها و ساحت‌های گوناگون بررسی می​کند.

البته برنامه‌هایی مثل «تهران بیست» یا «در شهر» هم ‌سویه مستندگونه دارد و تصاویر خیالی، گرافیکی و مونتاژ شده از شهر را روایت نمی‌کند، اما برخی از برنامه‌های اختصاصی‌تر مثل برنامه «محله ما» به شکل آگاهانه و ارادی و به قصد معرفی و شناسایی شهر ساخته می‌شوند که به صورت مستقیم و محققانه به شناسایی و بازنمایی شهر پرداخته و اهدافی دیگر را دنبال نمی‌کنند. اما واقعیت این است که تعداد و حجم این‌گونه برنامه‌ها در تلویزیون ما خیلی کم است، یا فاقد جذابیت‌های دراماتیکی و سرگرم‌کننده است، اما برنامه محله ما واجد برخی خصلت‌های رسانه‌ای است که به شکلی عمیق و عینی‌تر، شهر و مسائل آن را به تصویر می‌کشد و تاریخ و هویت مناطق مختلف شهری را به نمایش می‌گذارد، اما این برنامه به تنهایی نمی‌تواند تصویر شهر و مسائل و چالش‌های آن را به نمایش بگذارد و به همه نیازهای مخاطب در ارتباط با شهرشان پاسخ دهد.

ضعف عمده مستندهای تلویزیونی در ارتباط با شهر و شهرنشینی وجوه علمی و خشک بودن آن است که موجب عدم جذب برخی مخاطبان یا ریزش آنها می‌شود. در حالی که اگر قرار است یک برنامه تلویزیونی به مسائل شهر و شهرنشینی بپردازد، باید به وجوه سرگرم‌کنندگی و جذابیت‌های رسانه‌ای نمایش آن هم توجه کند.

برنامه محله ما که از شبکه تهران پخش می‌شود و به معرفی محله‌های قدیمی می‌پردازد، این امتیاز را دارد که در عین اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی به مخاطب از قدرت سرگرم‌کنندگی هم برخوردار بوده و با گفتار متنی که منوچهر والی‌زاده آن را خودمانی و صمیمانه می‌خواند به ارتباط بیشتر و همدلانه مخاطب با این برنامه دامن می‌زند، ضمن این‌که با رفتن به کوچه پس‌کوچه‌های شهر وملاقات با اهالی و کسبه محل، تصویر واقعی و عمیق‌تری از شهر ارائه می‌کند که همراهی و همدلی مخاطب را در پی دارد.

این برنامه می‌تواند درباره شهرهای مختلف ایران تسری یافته و دامنه وسیع‌تری به خود بگیرد. سوژه‌های جذاب فراوانی در سطح شهر نهفته است که اگر نگاه تیزبین و ذهن هوشمندانه‌ای در کار باشد، می‌توان سالانه شاهد تولید و پخش برنامه‌های متعددی در تلویزیون بود که با محوریت شهر و زندگی شهری ساخته می‌شوند و سیمای جامع‌تری از شهر را در تلویزیون به تصویر می‌کشند. به نظر می‌رسد باید به نوعی از برنامه‌سازی که ما را بیشتر با محیط اطرافمان آشنا می‌کند، بها داد، بخصوص که این نوع از برنامه‌سازی می‌تواند اطلاعات جامع و مفیدی از اطراف به ما بدهد. گاهی اوقات، جذاب‌ترین آدم‌ها و محلات در نزدیکی ما وجود دارند، اما به خاطر اطلاع نداشتن از وجود چنین مکان‌هایی کمتر به آنها پرداخته‌ایم. درواقع در پرداختن به موضوعات شهری از همه مهم‌تر اصل سوژه‌یابی است. هرچه این سوژه بکر و ناآشناتر باشد، می‌تواند برای مخاطب جذاب‌تر باشد.

سیدرضا صائمی