جایگاه اقتصاد محیط زیست در حل مسائل زیست محیطی کشور
اقتصاد محیط زیست در سالهای دهه 80 میلادی مطرح شد و به عنوان یک شاخه مهم از علم اقتصاد در کشور امریکا بسیار مورد توجه قرار گرفت ولیکن در کشورهای در حال توسعه ، خصوصا ایران سابقه چندانی ندارد.
با نگاهی به ارقام و اعدادی که هر ساله کشورهای مختلف صرف مبارزه با آلودگی های زیست محیطی و حفظ کیفیت محیط زیست می کنند، مشخص می شود چقدر جوامع مختلف با موضوع اقتصاد محیط زیست درگیر هستند.
علاوه بر هزینه های مبارزه و کنترل آلودگی های زیست محیطی ، کشورها و سازمان های بین المللی هزینه های زیادی برای حفاظت و حمایت از حیات وحش و حفظ گونه های در معرض خطر و حفظ محیط زیست جهانی می پردازد که در همه آنها رابطه بین اقتصاد و محیط زیست بوضوح دیده می شود.
شکی نیست که مسائل و مشکلات اقتصادی به دلیل این به وجود می آیند که نهادهای تولید، کمیاب و خواسته های بشر، نامحدود است. عده ای اقتصاد را علم استفاده بهینه از منابع کمیاب (عوامل تولید) به منظور تامین خواسته های نامحدود انسان تعریف می کنند.
با توجه به محدودیت منابع طبیعی تجدیدپذیر و تجدیدناپذیر، اقتصاد منابع طبیعی نحوه تخصیص بهینه آنها را مشخص می کند.
افزایش مسائل و مشکلات زیست محیطی بعد از انقلاب صنعتی و خصوصا چند دهه اخیر باعث افزایش توجه به اثرات زیست محیطی فعالیت های اقتصادی شد. مطالعه این اثرات در قلمرو علمی به نام اقتصاد محیط زیست ممکن می شود.
اقتصاد محیط زیست چگونگی اداره و توسعه منابع زیست را بررسی می کند. این علم می کوشد در پیشرفت فناوری و توسعه اقتصادی - اجتماعی ، انسان را در رسیدن به توسعه پایدار و توجه به ملاحظات زیست محیطی یاری کند. هدف اقتصاددانان محیطزیست این است که رابطه بین فعالیت های اقتصادی و طبیعت را بهتر بشناسند و ما را در تصمیم گیری عاقلانه درخصوص محیط زیست یاری کنند.
اقتصاد محیط زیست توان بالایی در درک مسائل زیست محیطی دارد. نکته اساسی در این علم آن است که اقتصاد و محیط زیست جدا از یکدیگر نیستند. هیچ تصمیم اقتصادی ای یافت نمی شود که بر محیط زیست ما تاثیر نداشته باشد و هیچ تحول زیست محیطی وجود ندارد که در آن تاثیر اقتصادی وجود نداشته باشد.
لازم است ذکر شود که بعضی از متخصصان ، اقتصاد منابع طبیعی و شاخه جدید دیگر از علم اقتصاد را تحت عنوان اقتصاد اکولوژیکی ، به طور مشترک از زیربخشهای اقتصاد محیط زیست به شمار می آورند که به جنبه های طولانی مدت اثر فعالیت های اقتصادی بر طبیعت تاکید دارد.
اقتصاد محیط زیست سعی می کند منافع اقتصادی را با منافع زیست محیطی به نوعی پیوند دهد. در قرن بیست و یکم ، جامعه جهانی با مساله مهم حفظ کیفیت محیط زیست و ادامه رشد و پیشرفت اقتصادی ، به همراه یکدیگر بیش از پیش روبه روست.
از طرفی منابع طبیعی و زیست محیطی به مثابه سرمایه های ارزشمندی هستند که حفظ آنها باید در زمره اساسی ترین تلاشهای بشر قرار گیرد و از طرف دیگر، ما شدیدا نیازمند رشد و پیشرفت اقتصادی هستیم تا بتوانیم حتی بسیاری از همین آلودگی ها و مسائل زیست محیطی را مرتفع کنیم.
با نگرشی منطقی متوجه می شویم راه حل حفظ سرمایه های طبیعی و اجتناب از بحران های زیست محیطی موجود و پیش رو، نفی توسعه اقتصادی ، بخصوص در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران که به آن به چشم یک ناجی نگریسته می شود، نیست.
سلامت محیط زیست می تواند با توسعه برنامه ریزی شده و پایدار تضمین شود. اقتصاد محیط زیست می تواند در جهت دستیابی به اهداف توسعه پایدار با توجه به حوزه های مورد علاقه آن که قبلا مطرح شد در کنار آموزش و سیستم های کنترل نظارت بسیار موثر باشد.
البته اگر ما بخواهیم بدون توجه به کیفیت محیط زیست رشد کنیم ، باید با توجه به بده بستان بین طبیعت و نظام اقتصادی هزینه های آن را بپردازیم . یعنی باید بپذیریم که آب تمیز و هوای پاکیزه ، محیط آرام و هر آنچه را که به رفاه ما بستگی دارد، کمتر داشته باشیم. ایران سالانه 15درصد از تولید ناخالص ملی خود را در اثر تخریب محیط زیست از دست می دهد.
بهترین راه این است که سطح مطلوب و مشخصی از استانداردهای زیست محیطی را تعیین کنیم و فعالیت های اقتصادی را به صورت پایدار ادامه دهیم. شکی نیست که تطبیق رشد و پیشرفت اقتصادی و حفظ کیفیت محیط زیست کار ساده ای نیست.
اقتصاد محیط زیست می تواند در این مسیر برای یافتن بهترین تصمیم ها که باعث صرف مخارج و هزینه های کمتری شود، ما را یاری کند.
طبیعی است ، بدون توجه به جایگاه محیط زیست در جریان فعالیت های اقتصادی نمی توان درک مناسبی از توسعه پایدار داشت.
آلودگی ها عمدتا در اثر فعالیت های اقتصادی ایجاد می شوند.براساس پاره ای از مطالعات ، مسوول 80درصد آلودگی تهران خودروها هستند و 20درصد دیگر را سایر منابع ایجاد می کنند. آیا تا به حال هزینه خارجی این آلودگی محاسبه شده است؛ اگر در وهله اول بتوانیم میزان این خسارت را با روشهای علمی محاسبه کنیم و آلوده کننده را مجبور به جبران آن نماییم ، می توانیم آلودگی را به حد مطلوب برسانیم.
ما این را استفاده از ابزار اقتصادی برای حل مسائل زیست محیطی می نامیم و البته استفاده از ابزارهای اقتصادی در کنار آموزش و سیستم های کنترل نظارت جواب مناسب می دهد. خوشبختانه برای اولین بار هزینه های بهداشتی آلودگی هوای تهران ، حداقل بدون در نظر گرفتن اثرات مزمن و طولانی مدت بالغ بر 5310میلیارد ریال در سال برآورد شده است.
این خسارت توسط آلوده کننده ها (صاحبان خودروها، خودروسازها، صنایع و...) ایجاد می شود که فعلا بر دوش مردم تحمیل می شود. اگر آلوده کنندگان این حداقل را هم بپردازند، این امر می تواند به روند بهینه سازی مصرف سوخت خودروها، کاهش مصرف انرژی و در نتیجه کاهش آلودگی هوای تهران کمک قابل ملاحظه ای کند. ابزارهای اقتصادی از توان بسیار بالای برای تغییر رفتار مردم برخوردار است.
علاوه بر محاسبه هزینه های خارجی ، یکی دیگر از فعالیت های ما ارزشگذاری خدمات طبیعت است. ارزشگذاری این خدمات که عمدتا غیر بازاری هستند می تواند در رویکردهای هزینه فایده به نفع محیط زیست تمام شود. مثلا با ارزشگذاری خدمات جنگلها و مراتع کشور (که در دست اجراست)، سازمان جنگلها و مراتع کشور می تواند در اجرای طرحهای عمرانی در عرصه های خود، برگ برنده را در دست داشته باشد.
کارشناسان محیط زیست معتقدند هزینه های استهلاک سرمایه های طبیعی مانند سرمایه های انسان ساخت باید در سیستم حسابداری درآمد ملی در نظر گرفته شود.
دستیابی به این هدف یکی از اهداف مهم علم محیط زیست است و می تواند کشور را در رسیدن به توسعه پایدار در مسیر درست هدایت کند.
دکتر حسن کریم زادگان
استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد لاهیجان 
استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد لاهیجان
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
