نامی کهن به قدمت تاریخ

نام خلیج فارس، یکی از قدیمی‌ترین و کهن‌ترین اسامی جغرافیایی جهان است که با وجود سپری شدن زمان‌های زیاد و دگرگونی‌های چشمگیری که در کل عالم، در وضع اقلیمی و موقعیت جغرافیایی، در مرزها و اسامی کشورها، در حدود و قلمرو دریاها و بستر رودخانه‌ها روی داده، خوشبختانه نام دیرینه خود را همچنان حفظ کرده و از سوی نخستین اقوام پارسی ساکن این سرزمین بزرگ، خلیج فارس نامگذاری شده و همواره به همین نام و نشان خوانده شده است. بدون تردید، خلیج فارس از نظر موقعیت جغرافیایی، اهمیت سوق‌الجیشی و بسیاری از خصوصیات دیگر، یکی از حساس‌ترین مناطق جهان بوده است. اهمیت این دریای بزرگ تا جایی بوده است که اسکندر مقدونی با بهره‌گیری از نقشه‌های اکتشافی داریوش بزرگ دریاسالار خود را به نام «نئارک»، مامور بحرپیمایی و بررسی‌های وسیعی پیرامون خلیج فارس کرد و از همان عصر و زمان است که خلیج فارس، شهرت جهانی پیدا کرد و نقش موثری در عملیات نظامی و بازرگانی عالم ایفا کرده است.

یکی از محققان بزرگ به نام ژان ژاک پرینی مولف کتاب «خلیج فارس» می‌نویسد: ملل و طوایف بسیاری بر کرانه‌های خلیج فارس استیلا یافته و فرمانروایی کرده‌اند، ولی روزگارشان سپری شده و فقط ملت ایران است که همچنان با صلابت و ابهت فراوان برجا زیسته و میراث حاکمیت خود را تا به امروز حفظ کرده است.

تحقیقات و بیانات عالمانه و ارزشمندی که استادان بزرگ نظیر شادروان استاد سعید نفیسی و شادروان دکتر محمدجواد مشکور، استاد تاریخ و شادروان استاد محیط طباطبایی در دوره معاصر در دفاع از نام خلیج فارس در سمینارها و همایش‌ها و نشست‌های مربوط به این موضوع داشته‌اند خود سند قابل قبولی است که خلیج فارس همیشه به همین نام مشهور و در آثار و اذهان جهانیان مضبوط است. در یکی از کتیبه‌های آسوری از نام خلیج فارس با عنوان «رود تلخ» یاد شده و هرچند در کتیبه داریوش کبیر واژه «دریای پارسی» را می‌بینیم و منظور از این دریا همان خلیج فارس است. این کتیبه‌ها از نخستین نوشته‌هایی است که نام افتخارآفرین خلیج فارس در آنها دیده می‌شود.

در عصر ساسانی خلیج فارس را «دریای پارس» می‌گفتند و علت توجه دولت ساسانی به خلیج فارس و ذکر آن در آثار مکتوب آن زمان، آن بوده که ساسانیان به مساله دریا و دریانوردی و تجارت و بازرگانی از این طریق اهمیت بسیار قائل بودند.

محققان قدیمی و حتی پژوهشگران امروزی معتقدند که فنیقی‌ها که از نخستین اقوام دریانورد جهان بوده‌اند، خاستگاه آنان خلیج فارس بود و هرودوت هم در کتاب تاریخی خود به این نکته اشاره کرده است.

با اهمیتی که خلیج فارس در نظر پژوهشگران و جغرافیدانان بزرگ عالم داشته، این واقعیت برای همه کس مسلم می‌شود که منطقه خلیج فارس همیشه طی تاریخ و قرون و اعصار گذشته و تا به امروز زادگاه تاریخ و مهد تمدن جهان بوده و هست. بخوبی می‌دانیم اولین ناوگان دریایی امپراتوری بزرگ ایران از ناحیه خلیج فارس و دریای عمان، بستر اقیانوس هند و چین را تا دریای مدیترانه‌ و دریای سرخ طی کرده است.

خلیج فارس از نظر موقع خاص و ممتاز جغرافیایی خود، همواره مورد توجه و محل تردد کشتی‌های بازرگانی ملل مختلف جهانی است. علاوه بر ذخایر ماهی در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان، بزرگ‌ترین منابع نفتی جهان در آن موجود است. جزایر مربوط به این دریا مثل آبادان، خارک، سیری، تنب بزرگ و کوچک، هرمز، ابوموسی، قشم، لارک و هنگام و بنادر مختلف این ناحیه از لحاظ منابع طبیعی و دریایی و موقعیت استراتژیک همیشه مورد توجه کشورهای بزرگ در سطح جهانی بوده است. ناگفته نماند جزایر و بنادر خلیج فارس به گواهی و شهادت تاریخ از زمان داریوش بزرگ در تصرف دولت ایران بوده و ناخدایان ایرانی در سراسر خلیج فارس آمد و شد می‌کرده‌اند و از آن راه با کشتی‌های خود به ممالک هندوستان، چین و آفریقا مسافرت و تجارت می‌کردند. این دریا از قدیم بین اعراب «بحر الفارس» نام داشته و در منابع و مآخذ اسلامی نیز به همین نام مشهور بوده است و در نوشته‌های غربی به نام پرسیکوس سینوس یا پرسیکوم ماره Persicum-Mare آمده است و بطلمیوس در کتاب جغرافیایی خود و نقشه جغرافیایی که خود طرح کرده و کشیده است، مکرر خلیج فارس را پرسیکوس سینوس می‌خواند که منظور همان خلیج فارس است.

نام خلیج فارس یکی از کهن‌ترین اسامی جغرافیایی جهان است که با وجود سپری شدن قرون و اعصار و دگرگونی‌های بزرگی که در چهار گوشه جهان در وضع اقلیمی و موقعیت جغرافیایی، در مرزها و اسامی کشورها و در حدود و ثغور سواحل دریاها و بستر رودخانه‌ها روی داده از ابتدا از سوی نخستین اقوام پارسی ساکن این سرزمین بزرگ، خلیج فارس نام نهاده شده است، هر چند در روزگار ما، بارها جنجال‌ها و ادعاهای پوچ و بی‌اساس و با عنوان کردن نام‌های خلق‌الساعه از طرف پاره‌ای ماجراجو، توسعه‌طلب و دشمن ایران یکی از حساس‌ترین موضوعات شده است.

دکتر بدیع‌الله دبیری‌نژاد / استاد دانشگاه اصفهان