دل زنده و جان آگاه ده

نیایش مخلوق با خالق و بنده با آفریدگار عالم، ‌امری است که در آموزه‌های اسلامی نیز به آن تاکید بسیاری شده و حتی می‌بینیم در قرآن عظیم‌الشأن از زبان بندگان و پیامبران مناجات‌های ژرفی به درگاه احدیت ذکر شده است تا بیاموزد شیوه عبودیت و زبان نیایش بنده با خالق جهان چسان و ادب بندگی چگونه باید باشد. همچنین پیشوایان دین مبین نیز در مقام ولایت تمام و کمال اتصال به مبدأ حقیقی باز نیایش‌های عمیق و لطیفی که حاکی از بلندای مقام ربوبی و خاکساری عبد حقیقی است، داشته‌اند. ازجمله این مناجات‌ها نیایش زیبای امیرالمومنین و امام الموحدین علی(ع) در مسجد کوفه است که هنوز هم ندای «مولای یا مولای» حضرتش در گوش جان زمان و نیز در اعماق قلوب عاشقان طنین‌افکن و نیز اینچنین است حال نیایش عرفه سرور شهیدان در صحرای عرفات. مناجات‌های سیدالساجدین نیز که در صحیفه مبارکه مضبوط است از نمونه‌های دلربای راز و نیاز عاشقانه و عارفانه به درگاه معبود است.

اما در ایران عزیز به پیروی از این بزرگان و نیز بر طبق سیره عرفا، حکما و فلاسفه ارتباط با حضرت احدیت در قالب کلمات مسجع و موزون به نظم و نثر ترنم شده و روزگار صحیفه نوریه این بزرگواران را به یادگار برای فرزندان این سرزمین نگاه داشته تا نقش عشقی باشد برای آیندگان و راهگشایی برای جویندگان.

نیایش‌های فارابی یکی از نمونه‌های پیشین مناجات‌های فلسفی است که نشان می‌دهد فیلسوف عارف دریافت حقیقت هستی را با افاضه حضرت احدیت (از طریق اشراقات عقل فعال) درمی‌یابد و صرف تفکر عقلی و منطقی کارساز نیست.

اما شاید توان زیباترین نمونه‌های نیایش را در آثار پیر هرات بازجست. خواجه عبدالله انصاری با زبان شیوا و بیان گیرای خویش، لطیف‌ترین کلمات را در قالب مناجات با پروردگار به کار گرفته است:

«ای نزدیک‌تر به ما از ما و مهربان‌تر به ما از ما؛ ‌نوازنده ما بی‌ما، ‌به کرم خویش نه به سزای ما؛ ‌نه کار به ما، ‌نه بار به طاقت ما، ‌نه معاملت در خور ما، ‌نه منت به توان ما؛ ‌هرچه کردیم تاوان بر ما، ‌هرچه کردی به جای ما به خود کردی، نه برای ما.»1

حلاوت این سخنان چنان است که بعد از گذشت قرن‌ها هنوز با شنیدن آن قلب انسان آرام می‌گیرد و متوجه معبود ازلی و ابدی می‌گردد و از رشحات نورانی آن که از ملأ اعلی بر جان خواجه افاضه گشته بهره‌مند می‌شود.

«الهی بساز کار من، منگر به کردار من؛ دلی ده که طاعت افزون کند، طاعتی ده که به بهشت راهنمون کند، ‌علمی ده که در او آتش هوا نبود، ‌عملی ده که در او آب ریا نبود، ‌دیده‌ای ده که عزّ ربوبیت تو بیند، ‌دلی ده که ذل عبودیت تو بیند، ‌نفسی ده که حلقه بندگی تو در گوش کند، جانی ده که زهر حکمت تو به طبع نوش کند؛‌ تو شفاساز که از این ملولان شفایی نیاید، ‌تو گشادی ده که از این ملولان کاری نگشاید؛ ‌با صلاح آر که نیک بی‌سامانیم، ‌جمع‌دار که بس پریشانیم.»2

ساقی‌نامه رضی‌الدین آرتیمانی نیز از لطافت و حلاوت خاصی برخوردار بوده و سرشار از سرمستی و سرخوشی بنده از جام می‌الصاف حضرت سبحان است.

الهی به مستان میخانه‌ات ‌/‌ به عقل‌آفرینان دیوانه‌ات

به دردی کش لجه کبریا ‌/‌ که آمد به شأنش فرود انّما

به دری که عرش است او را ‌/‌ صدف به ساقی کوثر به شاه نجف...

به میخانه وحدتم راه ده ‌/‌ دل زنده و جان آگاه ده

می‌ای ده که چون ریزیش در سبو ‌/‌ برآرد سبو از دل آواز هو

از آن می‌ که در دل چو منزل کند ‌/‌ بدن را فروزان‌تر از دل کند

از آن می‌ که شب چو بیند به خواب ‌/‌ چو روز از دلش سرزند آفتاب...

می‌ای از منی و تویی گشته پاک ‌/‌ شود جان چکد قطره‌ای گر به خاک

بیا تا سری در سر خم کنیم ‌/‌ من و تو، تو و من همه گم کنیم

اما نیایش در منظر عارف یعنی بی‌حجاب غیر به درگاه باری‌تعالی شتافتن است و وقتی رقیبان همه خفته‌اند، سر سویدای دل با معشوق گفتن. صاحب مرآت العشاق در معنی مناجات می‌نویسد: «مناجات انصراف دل را گویند به جانب عالم واحدیت و ظهور صفات الوهیت جهت تکمیل نفس سالک.»3

نیایش عارف، راز و نیاز به درگاه بی‌نیاز است و توشه فقر بردن به درگار فقیر نواز؛ ‌چه در این رهگذر توشه عبادت عرضه نمودن خود عین بی‌عبادتی است، چراکه او بی‌نیاز از عبادت بندگان، ‌اما بخشنده و کریم است و نوازنده بی‌کسان، ‌از این‌رو هر که توشه عجز و انبان احتیاج (فقر ذاتی که در ممکنات است و توجه تام به این موضوع که بنیاد بقا محکم از اوست و ما عین فناییم) همراه داشته باشد، یقین که بحر رحمت حضرتش به جوش آمده موج زنان و آغوش مهرش پذیرای این مسکین خواهد شد.

هوشنگ شکری/ جام‌جم

پا‌نوشت‌ها:

1و2 ـ سخنان پیر هرات، ‌به کوشش دکتر محمدجوادشریعت، انتشارات کتاب‌های جیبی 1361

3 ـ تصوف و ادبیات تصوف، ‌یوگنی ادواردویچ برتلس، ترجمه سیروس ایزدی، امیرکبیر1387