در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
زندگی روی شیب 15 درصد
حرکت از جنوب شهر به شمال شهر سخت است؛ قلبت تند میزند؛ نفسهایت به شماره میافتد؛ عرق میکنی؛ قدمهایت کند میشود و... اما از شمال به جنوب شهر که راهی میشوی انگار نه انگار؛ نه ضربان قلبت تند میشود؛ نه نفسهایت به شماره میافتد و این همه از خاصیت زمینی است که سرپایینی میرود.
زمینی در شهر کوهپایهای مانند تهران شیبی همیشگی دارد؛ شهر ما از معدود شهرهای جهان است که از سهطرف و با شیبهای متفاوت دارای کوهستان است، از شمال به جنوب در دامنه کوهستان شمیرانات ۱۰ تا ۱۵ درصد از تجریش تا تپههای عباسآباد با شیب متوسط ۳ تا ۵ درصد از عباسآباد تا خیابان انقلاب ۲ درصد و از مرکز شهر تهران تا کناره ۱ درصد است. از سمت جنوب به شمال، ارتفاع زمین افزایش مییابد به طوری که اختلاف ارتفاع بین قسمتهای پست حدود 900 متر و قسمتهای مرتفع تا 1800 متر دیده میشود.
انگار شهروندان در هر منطقهای از شهر تهران که باشند روی شیب قرار گرفتهاند؛ زندگی روی شیب متوسط 1 تا 15 درصد که در برخی مناطق به بالای 15 درصد هم میرسد؛ پایتخت را به شهر سربالاییها تبدیل کرده است.
شهر سربالایی و سرپایینیها
خیابانهای مناطق شمالی شهر را دیدهاید؟ هر چه به بالا میروید گونهای خاص از معماری شهری را میبینید؛ خانههایی که بالادستی و پاییندستی دارند.
خیابانهایش هم همینطور است؛ یا به سمت بالا در حرکت خواهید بود یا به سمت پایین خواهید دوید.
اگر مسیر خیابان هم شرقیغربی باشد باید مواظب باشید به سمت جنوب خیابان کشیده نشوید، ماشینها تقریبا باید تمام طول مسیر تردد خود را نیمکلاج بروند و افراد مسن و آنهایی که سن و سالشان چندان بالا نیست هم بسادگی امکان تردد ندارند.این فقط نمونهای از شیب زمین در مناطق شمالی تهران است که هرچه به سمت جنوب در حرکت هستیم این شیب به حالت تعادل خود نزدیکتر شده و ساختمانسازیها از حالت سربالایی به سرپایینی میرسد.
این شیب همیشگی شهر ما البته دارای برخی نقاط مثبت است که بهواسطه آن در بسیاری از هزینهها صرفهجویی شده است، در زمان قدیم تهران به روستایی شبیه بود که بهواسطه آبهای روان بسیارش و درختان پرشمارش معروف بود.
آبها از دامنه کوههای البرز روان میشدند و با آبیاری درختان به پایینترین قسمت تهران میرسیدند، امروزه نیز همین عامل باعث شده است تا درختان حاشیهای خیابانها و فضای سبز شهر بدون استفاده از تجهیزات فنیمهندسی آبیاری شوند و حتی گاهی این آب روان باعث میشود تا قسمتهای قابل توجهی از شهر شسته و رفته شود.
نکته دیگر از مزایای شیب تهران، ماندگار نشدن آب و جمع نشدن آن در شهر است که در صورت وقوع باعث بهوجود آمدن گودالها و حوضچههای آب میشد.
صمد نگینتاجی، کارشناس شهرسازی و امور بحران مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران در گفتوگو با جامجم، پیشینه شناخت مزایای شیب و استفاده از آن در مکانیابی، طراحی و معماری شهرها را در گذشتههای دور میبیند و میگوید: در معماری سنتی ما، معماران به گونهای در طراحی شیب و استفاده از آن خبره بودهاند که نحوه طراحی و مکانیابی آنها با اصول پایداری معماری و شهرسازی مطابقت و همخوانی بسیار دارد برای مثال در ناحیهای بین 100 تا 400 متر بالاتر از سطح دره و شیب، هوای این ناحیه نسبت به دیگر دامنههای شیب دارای دمای بالاتری است که به کمربند حرارتی معروف است. جالب است که معماران ایرانی بناهای خود را در این منطقه احداث میکردند درحالی که امروزه شهرسازی ما تحت تاثیر مسائل اقتصادی قرار گرفته و همین امر موجب شده در ساخت و سازها چندان به اهمیت موضوع شیب توجه نشود.
شیب زمین؛ هم فرصت هم تهدید
کارشناسان میگویند شیب زمین در زندگی شهری هم میتواند فرصت باشد هم تهدید؛ فرصت از آن جهت که میتواند بستر و شرایط لازم برای اجرای برخی طرحها و برنامههای شهری را فراهم کند و تهدید از آن جهت که به طور بالقوه احتمال وقوع حوادث در شرایط اضطراری را افزایش میدهد یا شرایطی فراهم میکند که اجرای برخی طرحها و پروژههای شهری را غیرممکن کرده یا با موانع پیچیده مواجه میکند.
جاری بودن آبهای سطح شهر به علت شیب آن، از فاسد شدن آب و بوی تعفن ناشی از آن جلوگیری میکند و این یکی از ویژگیهای مثبت وجود شیب برای شهری مانند تهران است.نگینتاجی با اشاره به فرصتهای دیگری که وجود شیب در اختیار شهرمان گذاشته توضیح میدهد: شیب تهران باعث به وجود آمدن نشانههای شاخص طبیعی در شهر تهران و باعث ایجاد منظرگاههای مختلف و زیبا شده است. وجود توپوگرافی (ویژگیهای فیزیکی سطح زمین شامل پستی و بلندیها) متنوع در شهر تهران (برای مثال تپههای عباسآباد) باعث شده شهر تهران دارای سیمای مختص به خود باشد، که این فیزیک و کالبد نمادی از هویت شهر تهران شده باشد.
به گفته این کارشناس، تحقیقات نشان میدهد ساختمانهایی که روی یک شیب 20 درصد به سمت جنوب واقع شدهاند، نسبت به ساختمانهای مشابه که روی زمین تخت واقع شدهاند حدود 50 درصد انرژی کمتری برای حفظ دمای داخل نیاز دارند به همین دلیل در شهری مانند تهران که دارای شیب رو به جنوب است با اندکی تمهیدات برای جلوگیری از سایهاندازی ساختمانها روی هم یا روی خیابانها میتوان دسترسی بیشتر به نور خورشید فراهم کرد.
ساخت و سازهای روی شیب و خطر لغزش
علاوه بر ظرفیتها که وجود شیب برای تهران فراهم کرده و ما متاسفانه از آنها نتوانستیم بخوبی استفاده کنیم، شیب میتواند تهدیدی برای شهرسازی تهران نیز باشد.
کارشناس شهرسازی و امور بحران مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران در این باره میگوید: طراحان شهری بر این باورند که قابلیت پیادهروی در پیادهروها به عنوان گام نهایی در طراحی شهرهای مردمپسند به حساب میآید، عابران پیاده به شبکهای فراگیر از پیادهروها با شیب 3 تا 8 درصد نیاز دارند تا دسترسی مستقیم به بسیاری از مبداها و مقصدها فراهم شود و سفرهای کوتاه پیاده تسهیل شوند، اما در شهر تهران بسیاری معابر دارای شیب بالاتر از 10 درصد است که این فرصت پیادهروی را از شهروندان میگیرد.
نگینتاجی، از پدیده لغزش زمین به عنوان یکی از نکات منفی شیب نام برده و ادامه میدهد: اگر در محیط شهری ساخت و ساز روی شیب به گونهای باشد که تعداد ساختمانهای ساخته شده روی شیبهای تند و پرتگاههای کوهستانی شهر تهران افزایش یابد، امکان رخ دادن پدیده زمین لغزش بالاتر میرود و میتواند زمینه خسارات جبرانناپذیری را به بار آورد.
شیب زمین بهعنوان ویژگی منحصر به فرد جغرافیایی برخی شهرها، استعداد بالقوهای است که کارشناسان شهرسازی تاکید دارند؛ نباید نسبت به فرصتها و تهدیدهایی که وجود این شیب پیش روی زندگی شهری و ساکنان شهرهایی که با چنین ویژگی جغرافیایی مواجه هستند، قرار میدهد بیتفاوت بود.
ویژگی خاصی که مسئولان شهری با بهرهگیری از نظر کارشناسان معماری و برنامهریزی شهری میتوانند آنجا که نیاز است آن را به فرصتی مغتنم در ساخت و سازها و اجرای دیگر پروژههای شهری تبدیل کنند.
اروپاییها و تجربه استفاده از ظرفیت شیب
در شهرهایی که دارای تغییرات عمده توپوگرافی هستند وجود پستی و بلندیها باعث تغییر بادهای غالب و تبدیل آن به باد محلی میشود.
علاوه بر این در شبهای بدون باد، غالبا در جابهجایی هوای سنگین بیشترین تاثیر را دارد، در بسیاری از شهرها از این ظرفیت برای تهویه هوا استفاده میکنند. برای استفاده از این منابع در مناطق شهری، فضاهای سبز و مناطق کمتر توسعهیافته را روی شیب قرار میدهند (در شهر تهران متاسفانه بلندمرتبهسازی و تراکم بیشتر در مناطق شمال شهر است) تا یک منبع هوای خنک برای جابهجا شدن با هوای گرم برخاسته از مناطق متراکم پایینتر و مرکز شهر ایجاد کند.
در کشورهای پیشرفته دنیا از این توانمندی بخوبی استفاده میکنند برای مثال شهر اشتوتگارت آلمان یک شهر درهای با بادهای آرام و مکرر و وارونگی هوا است و با استفاده از طرح جامعی که براساس باد و شیب تهیه شده است سیستمی از راهروهای باز هوای خنک کم فشار فضاهای سبز را از میان مناطق کمتراکم به مرکز شهر وصل میکند تا بتوانند کوران طبیعی در شهر ایجاد کنند.
پوران محمدی / گروه جامعه
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
