ثبت اختراع از دریچه آمارهای جهانی

بسیاری از کشورها توانسته‌اند فقط با تکیه بر همین نوآوری‌ها به جایگاه خوبی از نظر توسعه همه‌جانبه دست یابند. متخلفان در همه جای جهان حضور دارند، اما ظاهرا راه پیشروی این افراد در برخی مناطق دنیا هموارتر است. در حالی که بسیاری از پایان‌نامه‌ها و طرح‌های پژوهشی کاربردی در دانشگاه‌های ایران خاک می‌خورند، برخی کشورها از فرصت‌های اینچنینی بیشترین بهره را می‌برند.

در کشورهای صنعتی از هر ده هزار ایده، یکهزار ایده مکتوب شده و در قالب مقاله یا جزوه منتشر می‌شوند. از این هزار ایده مکتوب صد ایده ثبت اختراع می‌شوند و در نهایت ده تا از آنها به تولید نهایی می‌رسند و در قالب محصولی جدید به بازار عرضه می‌شوند. همچنین یکی از این ده محصول جدید هم سبب شکل‌گیری صنعتی جدید می‌شود.

پس روشن است که وجود سازوکاری مشخص برای حمایت از افراد نوآور، اختصاص بودجه‌های حمایتی، تشویق صنایع به سرمایه‌گذاری بیشتر در زمینه پژوهش و سوق‌دادن دانشگاه‌ها برای ارتباط بیشتر با صنعت و حرکت به سمت جنبه‌های کاربردی علوم می‌تواند نقش مهمی در تشویق و به ثمرنشستن خلاقیت مخترعان داشته باشد.

کشورهای برتر از نظر تعداد اختراعات ثبت‌شده

با نگاهی به برترین کشورها از نظر تعداد اختراعات ثبت شده، متوجه تفاوت معناداری میان رتبه اول و دوم و همچنین رتبه دوم و سوم می‌شویم. ایالات متحده با حدود 164 هزار اختراع در سال 2013 پیشتاز بود و پس از آن ژاپن با حدود یک سوم این میزان در جایگاه دوم قرار گرفت و پس از آنها هم آلمان با تنها 20 هزار در رتبه سوم جهانی جای گرفت.

اما چرا برخی کشورها از نظر تعداد اختراعات از بقیه جلوتر هستند؟ عوامل مختلفی در این زمینه دخیل هستند. یکی از مهم‌ترین این عوامل، حمایت مالی از ‌طرح‌‌های تحقیقاتی است.

کشورهای مختلف بخشی از درآمد ناخالص ملی خود را صرف پژوهش و حمایت از پژوهشگران و مخترعان می‌کنند. این میزان برای ژاپن 3.5 درصد و برای آمریکا و آلمان حدود 2 درصد است. به این ترتیب با نگاهی به گستردگی اقتصاد این کشورها و درآمد ناخالص بالای ملی، این رقم بسیار بزرگ با خودنمایی و تشویق پژوهشگران به حرکت به سمت پژوهش، سبب به حرکت درآمدن چرخ تحقیقات و همچنین افزایش آمار اختراعات در آن کشور شود. برای نمونه در سال 2011 مبلغ اختصاصی برای پژوهش در ایالات متحده برابر با 405 میلیارد دلار، در ژاپن 160 میلیارد دلار و در آلمان حدود 70 میلیارد دلار بوده است.

همان‌طور که می‌بینیم رابطه مستقیمی بین بودجه اختصاصی به پژوهش از یک سو و آمار پژوهش‌ها و تعداد اختراعات ثبت شده، وجود دارد. بسیاری از دولت‌ها، بودجه‌های پژوهشی خود را از طریق نهادهای مختلف از جمله مراکز علمی‌ ـ پژوهشی یا پارک‌های علم و فناوری در اختیار مخترعان قرار می‌دهد. در کشور ما باید در پایان برنامه پنجم توسعه، 3 درصد از درآمد ناخالص ملی به امر پژوهش اختصاص یابد که متاسفانه هنوز گام موثری در این زمینه برداشته نشده است. آمارها نشان می‌دهد این میزان در سال‌های اخیر بسیار کمتر از پیش‌بینی برنامه بوده است.

یکی دیگر از عوامل موثر در افزایش تعداد اختراعات، ارتباط موثر میان دانشگاه و صنعت است. دانشگاه‌ها به دلیل بهره‌گیری از نیروی انسانی توانمند در حوزه‌های مختلف می‌توانند کمک شایانی به تسریع روند توسعه و پژوهش‌های صنعتی و کابردی داشته باشند.

دانشگاه‌های برتر از نظر نوآوری و اختراع

در گذشته دانشگاه‌ها فقط به عنوان مراکزی آکادمیک برای تربیت کارشناس در رشته‌های مختلف یا تولید محتوای نظری شناخته می‌شدند، اما سال‌هاست که این تعریف دگرگون شده است.

شاید موسسه فناوری ماساچوست (MIT) را بتوان پیشتاز در تغییرالگوی معمول کارکردی دانشگاه‌های بزرگ دانست. هدف از تأسیس این مرکز آموزشی بزرگ در ایالات متحده، تحول شیوة آموزشی و حرکت از سمت نظریه‌پردازی به نوآوری و اجرای عملی کارها بود. بسیاری از دانشگاه‌های دنیا به پیروی از این ساختار نوین، به گنجاندن بخش‌های عملی بیشتر در دروس دانشگاه و نیز تغییر ساختار سنتی و نظریه خود روی آوردند.

در فهرست ده دانشگاه برتر از نظر تعداد اختراعات ثبت شده می‌بینیم که دو مرکز دانشگاهی دیگر(یعنی مؤسسه فناوری کالیفرنیا و موسسه فناوری جورجیا) که از الگوی MIT پیروی می‌کنند توانستند حضور مؤثری در زمینه نوآوری و طرح‌های کاربردی داشته باشد.

نوآوری‌های صورت گرفته از سوی دانشگاه درآمد خوبی را نیز نصیب آنها می‌کند. طبق آمارهای سال 2011 دانشگاه‌های ایالات متحده حدود 1.8 میلیارد دلار به‌دلیل نوآوری‌هایشان درآمد داشته‌اند. بی‌شک این درآمد می‌تواند انگیزه‌ای دوچندان برای پژوهش بیشتر برای کار روی طرح‌های کاربردی را پدید آورد.

ثبت اختراعات در ایران به روایت آمار

قانون ثبت اختراعات و علائم تجاری، سال 1310 در ایران به تصویب رسید. اگرچه این قانون قدمتی دیرینه دارد و بیش از 80 سال از تصویب آن می‌گذرد، اما در این سال‌ها حمایت قانونی از حقوق مخترع و جلوگیری از به‌کارگیری غیرمجاز از اختراع کمتر مورد توجه بوده و به موضوع ثبت اختراع فقط به عنوان شهرت علمی مخترع نگریسته شده است. به عبارتی می‌توان گفت پس از گذشت سال‌ها، مقوله ثبت اختراع در ایران هنوز در مرحله جنینی است و شاید بهتر باشد برای تولد آن از یک انکوباتور استفاده کنیم. اکنون دوره آزمایشی قانون ثبت اختراعات به پایان رسیده، اما با تصویب مجلس و ابلاغ رئیس‌جمهور، این قانون یک سال دیگر تمدید شده است. پیش‌نویسی از قانون دائم ثبت اختراعات تهیه و تدوین شده که قرار است بزودی تصویب شود.

به گفته مدیرکل مالکیت صنعتی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، از ابتدای امسال تا پایان آذر، 1827 اختراع در اداره کل مالکیت صنعتی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور به ثبت رسیده است. اگر بخواهیم براساس این اطلاعات به زبان اعداد و ارقام، وضع ثبت اختراع در کشور را توصیف کنیم، باید بگوییم به طور متوسط روزانه 9 اختراع در کشور ثبت می‌شود.