با دکتر علی وطنی، معاون علمی و پژوهشی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری
ما حلقه واسط پژوهش و فناوری هستیم
معاونت علمی و فناوری از جمله سمتهای جدید است که در سالهای نخست دولت نهم به مجموعه همراهان ریاست جمهوری افزوده شده تا تشکیلات علمی کشور از فرماندهی واحد بهره مند شود. اما از ابتدای راهاندازی این معاونت در نهاد ریاست جمهوری، همپوشانیهای آن با وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، نوعی موازی کاری را در ذهن متبادر می کند. این در حالی است که ادعا میشود معاونت علمی و فناوری با هدف ایجاد هماهنگی و هم افزایی بین گروههای مختلف فعال در حوزه علم و فناوری تشکیل شده تا فرمانده مشترک حوزههای آموزش، پژوهش و فناوری عرصه علم باشد.
دکتر علی وطنی، معاون علمی و پژوهشی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری درباره این ابهامات و ماموریتهای اصلی معاونت و تلاشها یا امیدهای مجموعه متبوعش برای حمایت از شرکتهای دانشبنیان در مسیر تجاریسازی محصولات نوین به سوالات ما پاسخ میدهد.
اساسا وزرا با هدف این که معاون و مشاور رئیسجمهور در یک حوزه خاص باشند، منصوب میشوند. بنابراین انتظار میرود با توجه به اینکه مجموعههای زیردست وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بازوهای اجرایی آموزش عالی و پژوهش است، در سه حوزه علوم، تحقیقات و فناوری، شخص وزیر علوم معاون رئیسجمهور باشد. نقش معاونت علمی و فناوری در این ساختار موازی به نظر میرسد.
مقوله علم و فناوری در اسناد بالادستی ازجمله سند چشمانداز بیست ساله کشور، قانون برنامه پنج ساله پنجم، نقشه جامع علمی کشور و دیگر اسناد بالادستی در سطح منطقهای و جهانی برای کشور از جایگاه ارزشمندی برخوردار است. همه دستگاههای ذیربط موظف و مکلف هستند تمهیدات لازم برای رسیدن به این شاخصها را مورد توجه قرار دهند. یکی از این شاخصها نسبت تعداد دانشجو به ازای هر یکصد هزار نفر جمعیت است که ماموریت انجام آن بر عهده وزارتخانههای علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است. این که سهم ما از بودجه پژوهشی و کل بودجه کشور چقدر باشد هم در قانون دیده شده است. شاخص بعدی تعداد شرکتهای دانشبنیان است که طبق قانون باید تاسیسشود. از منظر کسب دانش و فناوری در سطح منطقه و جهان در اسناد بالادستی جایگاه خاصی برای کشور در نظر گرفته شده است. موضوع مهم دیگر کشور بحث اشتغال است. مجموعه تولید علم از ایده تا ثروت طیف وسیع و گستردهای است که همه این وظایف و اختیارات بر عهده یک وزارتخانه نیست. برای مثال تربیت نیروی انسانی متخصص مورد نیاز کشور برای همه دستگاههای اجرایی و بخش خصوصی بر عهده وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است. اگرچه بعضی وزارتخانههای دیگر مانند نفت، نیرو، امور اقتصادی و دارایی، امور خارجه یا نیروهای مسلح مانند سپاه پاسداران، ارتش جمهوری اسلامی ایران و نیروی انتظامی کشور هم ماموریتهای ویژهای برای تربیت نیروی انسانی متخصص مورد نیاز کشور دارند.
معمولا آموزش بدون پژوهش نیست. آموزشی موفق است که پشتوانه پژوهشی داشته باشد و پژوهشی موفق است که زمینه و بستر آموزشی داشته باشد. هدف و غایت نهایی تولید علم در قالب پژوهش در نهایت به تولید کتاب، مقالات علمی ـ ترویجی،مقالات علمی ـ پژوهشی و تولید مقالههای نمایه شده بینالمللی منتهی میشود. آنچه بهعنوان شاخص برای سنجش و بررسی جایگاه علمی یک کشور در سطح جهان مورد استفاده قرار میگیرد، میزان مقالات منتشر شده در نشریات بینالمللی است که به زبانهای عربی،انگلیسی یا فرانسه و به طور کلی به زبانهایی غیر از زبان فارسی تولید و ثبت میشود. بنابر این کشورهای مختلف دنیا از نظر تولیدات علمی با چنین شاخصهایی سنجیده میشود. شاخص دیگر تعداد ثبت مالکیت فکری و معنوی است که در دو قسمت مختلف بررسی میشود. یک قسمت تولید و ثبت در داخل کشور است که در سطح جهانی ثبت نمیشود. آنچه در سطح جهانی ثبت میشود تولیداتی است که در موسسات بینالمللی در قالب پتنت ثبت شده باشد. تعداد محدود و معدودی از طرحهای پژوهشی که در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی تولید میشود به ثبت پتنت منجر میشود. یکی از وظایف و ماموریتهای معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری حمایت از مالکیت معنوی و ثبت پتنت در سازمانهای بینالمللی بخصوص حمایت مادی و معنوی که نقش بسیار مهمی در ارتقای جایگاه کشور خواهد داشت. اگر مقالات علمی تولید شده و پتنتهای ثبت شده به فناوری منجر نشود و فناوری تولید شده در کشور تجاریسازی نشده و به تولید ختم نشود و تولید علم ناشی از فناوری و دانشبنیان تجاریسازی نشود، آثار و برکات تحقیق، پژوهش و فناوری در معیشت مردم دیده نخواهد شد. این که گاهی مشاهده میشود در کشوری و بخصوص کشورهای جهان سوم تولید علم بخوبی انجام میشود، اما آثار آن در معیشت مردم آن کشور دیده نمیشود به دلیل ناقص و ناتمام ماندن زنجیره تولید علم، پژوهش و فناوری است. یکی از ماموریتهای معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری تکمیل این زنجیره است و اصولا معاونت علمی و فناوری از بعد از ثبت فناوری یعنی زمانی که فناوری وارد مرحله تولید و تجاریسازی میشود ، حمایتها را آغاز میکند.
تعریف و اجرای طرحهای کلان ملی نیز از دیگر ماموریتهای معاونت علمی و فناوری است که بر این اساس این طرحها باید هدفمند باشد. خروجی یک طرح کلان ملی که در دو بخش معیشت مردم و اشتغال نسل جوان و دانشآموختگان دانشگاهی اثرگذار است باید مشتریمحور باشد. بنابراین ما از تولید فناوری و ثبت و تجاریسازی آن و تشکیل شرکتهای دانشبنیان حمایت میکنیم.
اما با این حساب و باتوجه به تفکیکی که به آن اشاره کردید باز هم بسیاری از وزارتخانهها از جمله وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، معاونت علمی و فناوری را رقیب خودشان میدانند و بر این باورند که این سازمان موازی آنها فعالیت میکند.
این که قبلا بین وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری اختلافاتی وجود داشته است حقیقت دارد. واقعیت این است که ماموریت معاونت علمی و فناوری فرادستگاهی است و باید از همه وزارتخانهها حمایت کند. ما اصلا نمیخواهیم و قصد نداریم به امر پژوهش ورود پیدا کنیم. ما در زنجیره پژوهش یعنی جایی که پژوهش به فناوری منتهی میشود و به مرحله تجاریسازی میرسد ورود پیدا میکنیم. برای این کار یعنی تکمیل این زنجیره، ساختار و تشکیلاتی جز معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری وجود ندارد. البته در بعضی از زمینهها در سالهای اخیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری اقدامات خوبی را آغاز کرده و اعتبارات خوبی را برای تعریف و اجرای پروژهها و طرحهای کلان ملی با حمایت بخش دولتی اختصاص داده است. اگرچه هنوز نتایج آن نهایی نشده است و فناوریهای استخراج شده از آن تدوین نشده است، اما فعالیتهایی برای رسیدن به این هدف ادامه دارد. در حالی که طرحهای کلان ملی که از سوی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری پیگیری میشود عمدتا مشروط به حمایت مالی است. وقتی وامی اختصاص داده میشود باید مطمئن بود که این طرح خروجی دارد و این خروجیها برای کشور مفید است.
باید مطمئن باشیم که طرحهای تحقیقاتی به نتیجه مطلوبی میرسد. در بخش تولیدات علمی ممکن است کار تحقیقاتی انجام دهیم و بعد به نتیجه مطلوبی که بتوان آن را در سطح جامعه پیاده کرد نرسیم، اما در طرحهای کلانی که در معاونت علمی و فناوری تعریف شده و مورد حمایت قرار میگیرد باید هر گونه ریسکی را بپذیریم.
اگر طرحی تعریف میشود باید توجه داشت که نتایج و خروجی این طرح برای جامعه و مجری طرح آورده دارد و با تشکیل صندوق شکوفایی و نوآوری و اعتبار خوبی که در آن پیشبینی شده و رئیسجمهور دو هفته پیش این اعتبار را اعلام کرد که نسبت به سال گذشته به 20 برابر رسیده است، می توان به آینده امیدوار بود . اینها نشاندهنده جهتگیریهای دولت است. دولت در تلاش است اعتبارات ملی و اعتبارات موجود در بخش خصوصی، بانکها، دستگاهها و سازمانهایی را که حاضرند از تولید ملی حمایت کنند به سمتی هدایت کند که اشتغال ایجاد کرده و خروجی آنها در ارتقای سطح زندگی مردم جامعه اثرگذار باشد.
راهاندازی یک ساختار تشکیلاتی جدید آفتها و گرفتاریهای خاص خودش را دارد. آیا بهتر نبود به جای راهاندازی یــک معاونت جدید در کنار همان وزارتخانهها ساز و کاری برای افزایش همکاریهای بین وزارتخانهها هم در دستور کار قرار میگرفت؟
این کار در ارتباط با دو وزارتخانه علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی انجام شده است. از یک ماه گذشته به طور مرتب جلسات کارشناسی با حضور دو نفر از معاونان و مدیران ارشد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در خصوص همه مصوبات آییننامهها و دستورالعملهای اجرایی برگزار میشود و فضایی مملو از تفاهم و همدلی درجهت پرهیز از دوباره کاری و همکاری درخصوص زمینههایی که نمایندگان هر دو سازمان یعنی معاونت علمی و فناوری و وزارت علوم باید حضور داشته باشند، ایجاد شده است. علاوه بر این ستادها و کارگروههایی در معاونت علمی و فناوری ایجادشده که باید نمایندگانی از وزارت علوم یا وزارت بهداشت حضور داشته باشند. در این وزارتخانهها نیز ساختارها و تشکیلاتی راهاندازی شده است که نمایندگانی از معاونت علمی و فناوری در آن حضور دارند. از زمان دولت یازدهم این توافقها حاصل شده است و نمایندگان هر دو حوزه در این کمیتهها و کارگروهها شرکت میکنند. نگاه دولت یازدهم براساس توافق و تعامل است نه براساس اختلاف و ادامه روند قبلی. معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری اساسا به دنبال دخالت در اجرای مصوبات، اختیارات و وظایف قانونی دیگر وزارتخانهها نیست. نکته مهم دیگر این که توافق کلی بین معاونت علمی و فناوری و وزارت علوم به عمل آمده است که این آمادگی در مسئولان وجود داشته باشد که تداخلاتی که در گذشته وجود داشته از بیــن برود و دو دستــــگاه در کنار هم به همکاری ادامه دهند.
حوزه معاونت علمی و پژوهشی بین وزارت علوم و معاونت علمی و فناوری بیشترین همپوشانی را دارد. باتوجه به اینکه در گذشته سابقه حضور و همکاری طولانی با وزارت علوم داشتهاید، میتوانید به رفع این اختلافها و افزایش همکاریها خوشبین باشید؟
ما اصلا نگاه اختلافی نداریم. نکات و آییننامههایی وجود دارد و بعضی از آنها شفاف نیست. اما فضا، فضای تعامل و همدلی است. جاهایی دخالت در آییننامهها دیده میشود. بعضیها چه در گذشته و چه اکنون سعی بر این داشتهاند که روند قبلی را ادامه دهند، اما مدیران معاونت علمی و فناوری و مسئولان وزارت علوم چنین دیدگاهی ندارند. زیرا وجود این اختلافات آفت است و به هدر دادن سرمایههای ملی منجر میشود. مردم انتظار دارند با ایجاد تغییرات، اختلافاتی که در گذشته بین معاونت علمی و فناوری و وزارت علوم وجود داشته است از بین برود و همکاریها شتاب بگیرد بدون این که انرژی، نیرو و منابع هدر رود. ما منابع محدودی داریم و حق نداریم منابع ملی کشور را صرف این اصطکاکها و اختلافها کنیم. خروجی هر جلسه مسئولان نظام باید آثار و تبعاتش را در زندگی مردم نشان دهد، هر تصمیمی که به این خطمشی و نگاه رهبر معظم انقلاب صدمه بزند عواقب و پیامدهایی را به همراه خواهد داشت. مسئولان خادم نظام و ملت هستند. ملت ما همه این فشارها را تحمل کرد تا عزت و کرامتش حفظ شود و زیربار صرفنظراز فناوری هستهای نرود. دستیابی به علم و فناوری هستهای به دلیل این که خروجی آن در بهبود زندگی مردم نمود پیدا میکند برای کشور ضروری است. فناوری هستهای صرفا کاربرد نظامی ندارد. در صنایع غذایی، کشاورزی و صنایع مختلف از علم هستهای استفاده میکنیم.
اگر مردم کشور ما لذت و شیرینی فناوریهایی که به تولید و عرصه تجاری میرسد، همانند بخش هستهای بچشد، حمایت میکند. به همین علت باوجود کمبود اعتبارات در کشور ما چارهای جز سرمایهگذاری برای تولید علم و فناوری، تحقیق و پژوهش و تجاریسازی آن نداریم. قانون تمهیداتی اندیشیده است. قانون دولت را مکلف کرده است تا پایان برنامه پنجم سهم بودجه بخش پژوهش و فناوری به 3 درصد تولید ناخالص ملی برسد. ما تا امسال زیر 8/0 درصد بودجه داشتیم و این شایسته جایگاه کشور ما نیست.
یکی از فعالیتهای شاخص معاونت علمی و فناوری تاسیس ستادهای توسعه فناوریهای راهبردی است. انتظار میرود معاونت علمی و فناوری همان طور که ادعای فرماندهی مشترک بین حوزههای آموزش، پژوهش و فناوری را دارد، در تهیه زیرساختهای قانونی، تدوین برنامه و پیشنویس قانون بازوی رئیسجمهور برای پیشنهاد قانون باشد.
همینطور هم هست. در حوزه علم و فناوری در زمینههایی که لازم باشد متناسب با وزارتخانههایی که نتایج کار با آنها در ارتباط است معاونت بازی و مشورتی است. برای مثال اگر ستادی نیاز به قانون داشته است ما میتوانیم در این زمینه به عنوان بازوی مشورتی عمل کنیم. ستادها وقتی میخواهند سندی را تنظیم کنند با همکاری و همفکری و مشورت و کسب و اخذ نظرات کارشناسی دستگاههای اجرایی این اسناد راتهیه میکنند، بنابراین این تعاملها و همکاریها قبل از این که این اسناد به تصویب دولت، شورای عالی انقلاب فرهنگی یا مجلس برسد، انجام میشود.
ستاد بهینهسازی مصرف انرژی یکی از آن ستادهای جدیدی است که در حوزه شما تعریف شده است؛ اما از آن طرف، سازمان بهینهسازی مصرف انرژی را داریم. این ستاد قرار است چهکار متفاوتی انجام دهد.
ما ستادی تحت عنوان ستاد فناوریهای راهبردی انرژیهای تجدیدپذیر داریم که اقدامات ارزشمندی در این زمینه داشته است. سازمان بهینهسازی مصرف انرژی زیرمجموعه وزارت نفت است در حالی که این ستاد فرادستگاهی است؛ گرچه در سالهای اخیر با حمایتها و سیاستگذاریهای کشور و بویژه حمایتهای مقام معظم رهبری و در جهت عملیاتی کردن رهنمودهای ایشان مبنی بر ایجاد اشتغال و ورود به عرصه علم و فناوری و تجاریسازی دانش و تشکیل شرکتهای دانشبنیان و اجرای سیاستهای راهبردی دولت و شورای عالی انقلاب فرهنگی قدمهای خوبی برداشته شده است، اما نیاز کشور و ظرفیت کشور بیش از ظرفیت فعلی است و برای تکمیل چنین ایدهای و براساس نقشه جامع علمی کشور تاکنون 13 ستاد توسعه فناوریهای راهبردی در معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری تشکیل شده است. بتازگی و براساس اولویتهای «الف» نقشه جامع علمی کشور دو ستاد جدید به مجموع ستادهای توسعه فناوریهای راهبردی افزوده شده است که عبارت است از ستاد توسعه فناوری و نوآوری صنعت نفت، گاز و زغالسنگ و ستاد توسعه فناوریهای بهینهسازی تولید و مصرف انرژی و محیط زیست که در هر دوی اینها کارهای اولیه انجام شده است. دبیر ستاد توسعه فناوریهای بهینهسازی تولید و مصرف انرژی و محیط زیست منصوب شده و این ستاد مشغول فعالیت است. در ستاد توسعه فناوری و نوآوری صنعت نفت، گاز و زغالسنگ نیز هر هفته کارهای کارشناسی پیگیری میشود و پیشبینی میشود در آیندهای نزدیک نسبت به تدوین و ارائه سند به شورای عالی انقلاب فرهنگی برای بررسی، تصویب و ابلاغ اقدام شود. درباره ستادهای توسعه فناوریهای راهبردی باید توجه داشت که معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری معتقد است این ستادها با حمایت از دانشگاهها و موسسات پژوهشی و بدون دخالت در امور اجرایی وزارتخانههایی ازجمله وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی فعالیت میکنند، چون در این ستادها شخصیتهای حقوقی که معمولا از این دو وزارتخانه هستند، حضور دارند و تمام فعالیتهای اصلی این ستادها برای حمایت و پشتیبانی از موسسات و مراکز علمی و تحقیقاتی اعم از دولتی و خصوصی، پژوهشگران و فناوران و از سوی دیگر کمک به شرکتهای دانشبنیان است، آن هم به طور فرادستگاهی یا فراوزارتخانهای یعنی همه وزارتخانهها و همه دستگاهها را تحت پوشش و حمایت قرار میدهد.
یکی از شعارهای اصلی معاونت، تلاش برای تجاریسازی طرحهای دانشبنیان است. معاونت در ایجاد بازار منــاسب بـــرای محصولات دانشبنیانی که ظرفیت هضم آنها در داخل کشور وجود ندارد، چه راهکارهایی ارائه میکند؟
نکته بسیار مهمی است. طبق قانون، این شرکتها باید ویژگیهایی داشته باشند تا عنوان دانشبنیان به آنها اطلاق شود. ترکیب نیروی انسانی از مهمترین این ویژگیهاست که وجود چند نفر از اعضای هیات علمی دانشگاهها را میطلبد. داشتن ایدههای نو و سامانههای سختافزاری و نرمافزاری لازم از دیگر ویژگیهایی است که به این شرکتها کمک میکند از مزایای یک شرکت دانشبنیان استفاده کرده و در یکی از پارکهای علم و فناوری مستقر شوند.اکنون وظیفه معاونت علمی و فناوری حمایت از این شرکتهای تاسیس شده و مستقر در این پارکهاست. 33 پارک علم و فناوری زیرنظر وزارت علوم و بهداشت راهاندازی شده است.
در هر استان دستکم یک پارک علم و فناوری داریم. در تهران پارک علم و فناوری پردیس که زیر نظر نهاد ریاست جمهوری راه اندازی شده از بزرگترین و موفقترین پارکهای علم و فناوری کشور است. دانشگاه تهران دارای پارک علم و فناوری است و علاوه بر این پارکهای علم و فناوری موفقی در استانهای مختلف راهاندازی شده است. شرکتهای دانشبنیان از طریق ستادها یا طرحهای کلان ملی از تسهیلات مختلفی استفاده میکنند. تسهیلات قانونی شامل معافیت مالیاتی، بیمهای و گمرکی است؛ اما نکته مهم بازاریابی محصولات دانشبنیانی است که این شرکتها تولید میکنند. در نمایشگاه اخیری که در حوزه صنعت هوایی، هوانوردی و فضایی برگزار شد، در نشستی که با شرکتهای دانشبنیان داشتیم، یکی از خواستههای آنها حمایت دولت از بازاریابی محصولات بود که به نظر من این کمترین درخواست شرکتهای دانشبنیان است.
یکی از این راههای بازار یابی شرکت های دانش بنیان حضور آنها در نمایشگاههای تخصصی است. آیا معاونت تلاش کرده با سازمانهای متولی نمایشگاههای تخصصی مذاکراتی داشته باشد و با ایجاد تسهیلاتی مناسب برای مثال پرداخت 10 درصد تعرفه نمایشگاهها برای شرکتهای دانشبنیان، امکان حضور آنها را در عرصه عمومی و عرضه محصول دانشبنیانشان فراهم کند؟
بازاریابی یک هنر است چه ملی و چه در سطح بینالمللی. یکی از کارهایی که معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری انجام میدهد حمایت از خدمات دانشبنیان است. ما باید شرکتهای دانشبنیانی تاسیس کنیم که کار آنها بازاریابی باشد و به دیگر شرکتهای دانشبنیان در تهیه مواد اولیه، تجهیزات و بازاریابی برای فروش داخلی و خارجی کمک کنند. ما به این گروه از شرکتهای دانشبنیان هم کمک میکنیم. نکته مهم این است که بعضی از شرکتهای دانشبنیان که حتی با حمایت ستادهای راهبردی معاونت علمی و فناوری راهاندازی شدهاند و محصولاتی تولید کردهاند، مشتری محصولات این شرکتها فقط بخش دولتی است. ما میتوانیم دستگاههای اجرایی و وزارتخانهها را تشویق کنیم که در صورتی که محصولات دانشبنیان این شرکتها را که دارای استانداردهای لازم است و از نظر قیمت با هزینه کمتری تولید میشود، مورد حمایت قرار دهند؛ اما معاونت علمی و فناوری خودش امکان و فضایی برای برگزاری نمایشگاههای تخصصی و معرفی شرکتهای دانشبنیانی که در این زمینه فعالیت میکنند، ندارد. نمایشگاههای تخصصی از سوی سازمانها، نهادها و موسسات مختلف برگزار میشود که معمولا تعرفههای شخصی دارند. گذشته از این در این نمایشگاهها نیز از نظر فضا محدودیتهایی وجود دارد و همه شرکتها نمیتوانند در این نمایشگاهها حضور پیدا کنند. ما شرکتهای دانشبنیان متعددی داریم که محصولات متنوعی را در سطح کل استانها تولید میکنند و براساس شاخصها در نمایشگاههای مختلف مانند نمایشگاه علم تا عمل سهمیهای اختصاص داده میشود.
اردیبهشت سال آینده دومین نمایشگاه ساخت تجهیزات آزمایشگاهی و مواد شیمیایی مورد نیاز دانشگاهها و موسسات آموزشی و پژوهشی دولتی و خصوصی برگزار میشود که اعتبارات مناسبی برای حمایت از این شرکتها اختصاص داده شده است. با وزارت علوم و بهداشت هم مذاکراتی انجام شده تا آنها بخشی از تجهیزات مورد نیازشان را از شرکتهای دانشبنیان تهیه کنند. دانشگاهها و موسسات پژوهشی میتوانند از این فرصت برای تامین نیازهایشان از شرکتهای دانشبنیان استفاده کنند. مدتی پیش یکی از شرکتهای دانشبنیان ما در نمایشگاهی که در چین برگزار شد، قراردادی بیش از صد میلیون دلاری برای صادرات با چین امضا کرد. معاونت باید در جهت تولید محصولات دانشبنیانی که از نظر قیمت، کیفیت و استانداردها با محصولات مشابه خارجی قابل رقابت باشد، تلاش کند . این کار باعث می شود تا واردات این محصولات کاهش یابد و تسهیلاتی فراهم شود تا این محصولات به کشورهای دیگر هم صادر شود.
آیا معــــاونت برای حضور شرکتهای دانشبنیان در نمایشگاههای تخـــصصی بینالمللی هم تسهیلاتی ارائه میکند؟
ما برای حضور شرکتهای دانشبنیان در نمایشگاههای بینالمللی آییننامهای داریم. هر شرکتی که رشد، بلوغ و توانمندی لازم را داشته باشد تسهیلات دریافت میکند و زمینه حضور این شرکت فراهم میشود. با وزارت امور خارجه همسو هستیم.
ما دو اقدام جدید را در دستور کار قرار دادهایم و مذاکرات اولیه در این زمینه انجام شده است. اول اینکه کمیتههای علم و فناوری را در ساختار شورای اداری استانها فعال خواهیم کرد. بین معاونت علمی و فناوری و وزارت کشور برای اینکه همه استانداریها موظف شوند این کمیتهها را در ساختار شورای اداری استانها فعال کنند و حمایت ما از طریق همین کمیتهها باشد، مذاکراتی انجام شده است. دوم اینکه برای کمیتههای علم و فناوری در مذاکرات بینالمللی جایگاهی در نظر بگیریم. این اقدامات با وزارت امور خارجه در حال مذاکره است تا به این ترتیب هیاتهای خارجی که در قالب هیاتهای اقتصادی ـ فنی به ایران سفر میکنند و هیاتهایی که از ایران به دیگر کشورها سفر میکنند، یک سطح از مذاکرات در باب فناوری و علمی باشد، یعنی در مذاکرات ،ادبیات بینالمللی علم و فناوری هم گنجانده شود. معاونت علمی و فناوری قصد دارد براساس دستورالعملی که در شرف تدوین است، همه سفرای جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور را برای بسترسازی صادرات کالاهای دانشبنیان به کشور محل ماموریت فعال و کسانی اهتمام بیشتری داشته باشند را به دولت معرفی کند تا به عنوان سفرای علم و فناوری شناخته شوند.
شرکتهای دانشبنیان و ارزشهای افزوده نهفته در آنها
بی تردید محصولات دانشبنیانی که از طریق حمایت ستادهای راهبردی فناوری تولید میشود هم در ایجاد اشتغال و هم در توسعه و تولید محصولات دانشبنیان نقش مهمی دارد، بنابراین با تشکیل این ستادها، انتظار میرود بتوان شرکتهای دانشبنیان بیشتری را تشکیل داد که مورد حمایت معاونت علمی و فناوری قرار گیرد. به عبارت دیگر با تشکیل ستادهای فناوریهای راهبردی، معاونت میتواند نسبت به راهاندازی و گسترش این شرکتهای دانشبنیان اقدام کند که نتیجه این کار به گردش مالی و جذب سرمایه اعم از سرمایه داخلی یا خارجی و سرانجام ایجاد اشتغال منجر میشود. این شرکتها، شرکتهای دانشبنیان هستند و در صورتی که محصولات دانشبنیان تولید کنند -که انتظارمان همین است- میتوان امیدوار بود این محصولات به خارج از کشور صادر شده و به این ترتیب روزنه و بستری برای توسعه صادرات دانشبنیان و پرهیز از خامفروشی در کشور فراهم شود.
برای مثال اگر اراضی دیم و بایر در سطح کشور را با حمایتهای ستادها و همکاری دستگاههای اجرایی مانند وزارت جهاد کشاورزی و سازمان جنگلها و مراتع به کشت گیاهان دارویی اختصاص دهیم و به جای صدور گیاهان دارویی به صورت خام، آنها را به داروهای گیاهی تبدیل کنیم، این کار در کنار ایجاد اشتغال یک ارزش افزوده هم دارد؛ اما مهمتر این است که بتوان ترکیبات ویژهای که در هر یک از این گیاهان دارویی وجود دارد استحصال کرد. گاهی از دهها و حتی صدها و گاهی تا 700 ترکیب باارزش در عصاره گیاهان دارویی وجود دارد و هر میلیگرم آن از دهها تا صدها دلار ارزش دارد. چنین کارهایی ارزش افزوده به همراه دارد و موجب جذب و ماندگاری و بازگشت نخبگان از خارج کشور خواهد شد. این که دغدغه خانوادهها، انجمنهای علمی، آموزش عالی و همه مسئولان نظام برای امر اشتغال است موضوع مهمی است و حل این مشکل جز با ایجاد اشتغال مولد و فراهم کردن بستر لازم برای بهکارگیری نتایج علمی، فناوری و ارتقای معیشت مردم میسر نخواهد بود.
همه کشورهای صنعتی توسعه یافته همین مسیر را رفتهاند. نکته مهم این است که ما باید براساس مزیتهای نسبی کشورمان عمل کنیم، کشاورزی یکی از مزیتهای نسبی کشور ماست. هنرهای دستی یکی از دیگر مزیتهای کشور است، اما هنرهای دستی تا زمانی که با روشهای سنتی پیش برود نمیتواند پاسخگوی نیازهای بشر و جامعه جهانی امروز باشد. به عنوان مثال در حوزه محصولات کشاورزی، بستهبندی، جلوگیری از آلودگی محصولات، استانداردسازی و کیفی شدن محصولات نقش مهمی در ایجاد ارزش افزوده دارد. ما باید از نتایج علم و فناوری استفاده کنیم.
معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، رفیق یا رقیب؟
پیش از تشکیل معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری در سال 1385، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و به عبارتی شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) مسئولیت ایجاد هماهنگی در سیاستگذاریهای کلان اجرایی در حوزه علوم، تحقیقات و فناوری را به عهده داشت. معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری بهمن سال 1385 پیرو تاکیدات مقام معظم رهبری درباره اهمیت علم و فناوری، با حکمی از سوی رئیسجمهور و براساس اصل یکصد و بیست و چهار قانون اساسی راهاندازی شد. حمایت از توسعه کاربردهای فناوریهای راهبردی، ایجاد ارتباط بین صنعت و دانشگاه، اولویتبندی طرحهای کلان ملی و حمایت از شرکتهای دانشبنیان از مهمترین اهداف معاونت علمی و فناوری است. به طور کلی فعالیتهای این معاونت در چهار حوزه اصلی امور علمی و پژوهشی، امور فناوری و نوآوری، امور زیرساختی و امور بینالملل و انتقال فناوری تقسیمبندی میشود. از ابتدای تاسیس این معاونت نسبت به همپوشانی بخشی از فعالیتهای آن با وظایف و فعالیتهای اصلیترین نهاد فرادستگاهی سیاستگذار در حوزه علم، فناوری و نوآوری یعنی شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری انتقاداتی وجود داشته است. این در حالی است که بعضی از کارشناسان و متخصصان نیز بر این باورند که بررسی فعالیت و عملکرد شورای عالی عتف، ضعف آن در حلقههای میانی و انتهایی زنجیره تبدیل دانش به نوآوری یعنی تجاریسازی فناوری و نوآوری را مورد تائید قرار میدهد. از سوی دیگر بخش قابل توجهی از فعالیتهای وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز به امور اجرایی آموزش عالی اختصاص دارد و به همیندلیل این وزارتخانه در زمینه حمایت از تجاریسازی و فعالیت شرکتهای دانشبنیان و خلق ثروت از فناوری عملکرد قابل قبولی ارائه نکرده است؛ بنابراین جای خالی یک نهاد فرادستگاهی که به سیاستگذاری و هماهنگی امور مرتبط با توسعه علم و فناوری در کشور بپردازد، احساس میشد. معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری از زمان تشکیل تلاش کرده است تا نقاط ضعف شورای عتف و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در حمایت از فناوری و تجاریسازی نوآوریها را برطرف کند. گرچه بسیاری از منتقدان موفقیت این معاونت در تحقیقات این اهداف را نیازمند بررسی دقیق و همهجانبه معاونت علمی و فناوری در این هفت سال میدادند.
حوزه فناوری و نوآوری اصلیترین و مهمترین حوزه فعالیت معاونت علمی و فناوری است که فعالیتهای این حوزه بیشتر بر حلقههای میانی و زنجیرههای انتهایی زنجیره تبدیل علم به ثروت معطوف است و در زمینه ایجاد بستری مناسب برای تجاریسازی فناوری و نوآوری میتوان پیامدهای آن را مشاهده کرد. حمایت مالی از انجمنهای علمی، نشریات علمی و طرحهای پژوهشی از مهمترین وظایف در امور علمی و پژوهشی این معاونت است. فعالیتهای معاونت در حوزه امور زیرساختی نیز به حمایت از صندوقهای علم و فناوری و مشارکت در ایجاد ساختارها، تصویب اسناد و قوانین جدید محدود میشود. امور بینالملل و انتقال فناوری در مقایسه با دیگر حوزهها از سابقه فعالیت و گستردگی کمتری برخوردار است. تشکیل کمیته صادرات کالاها و خدمات دانشبنیان، حمایت از تولید محصولات دانشبنیان و اعطای تسهیلات به شرکتهای دانشبنیان ازجمله فعالیتهای اصلی در این حوزه است.
فرانک فراهانیجم / گروه دانش
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
