اخلاق پزشکی از دیدگاه حکما

«اول آن که در هنگام معالجه خود را در میان نبیند و شافی حق را در میان بیند. (شفادهنده اصلی را خدا بداند) سپس معلم و استاد خود را شکر و احسان نماید، زیرا که پدر و مادر او باعث و واسطه تولد حیات جسمانی اویند ولی معلم و استاد باعث تولد روحانی و حیات معنوی اویند که او را از تنگنای ظلمت جهل به وسعت گاه عالم علم و نور نجات می‌دهند. همچنین باید طبیب به هر کسی که سخن نیکو و امر پسندیده بیان نماید یا خطایی از او صادر گردد، بدون تامل در رد افکار او بر نیاید (متعصب و مغرور نباشد) و معارض (دشمن) با کسی نگردد و خطای طبیبان دیگر را مایه افتخار و عزت خود نشمارد، بلکه مایه تنبه خود داند تا خود چنین تدبیر ننماید.»

پزشک حاذق و دانشمندی که وظیفه معالجه را با مهارت کافی انجام می‌دهد، باید اقدامی را که انجام داده است به‌صورت قابل فهم برای بیمار توضیح دهد تا وی در جریان بیماری خود و نحوه تشخیص و معالجه قرار گیرد. پزشکان با یادآوری این نکته اخلاقی که بر آمده از دعا و سخن زیبای «الدواء عندنا و الشفاء عندالله» است (خداوند شما را شفا می‌دهد و ما پزشکان واسطه این فیض هستیم) موجب تقویت توکل و سلامت معنوی در بیمار شوند. از طرف دیگر به زبان‌آوردن این سخن موجب دوری کبر و غرور از طبیب شده، با تکرار این کار موجب رضایت بیشتر بیمار فراهم می‌شود که همانا خواست خداوند متعال نیز همین است و هر دو این امر سبب رضایت بیشتر طبیب از کار معالجه خواهد بود.

نکته دوم اخلاقی در این بند از کتاب شریف خلاصه‌الحکمه، احترام به استادان است. احترام به استاد را شاگرد از استاد می‌آموزد. امروزه اغلب پزشکان سرآمد و طبیبان با مهارت از استادان دانشگاه هستند و خوشبختانه استادان آینده را خود تربیت می‌کنند. بنابراین چنانچه در کلاس درس از استادان خود به نیکی یاد و یادآوری کنند که فلان مطلب مهم را استادش به او یاد داده یا فلان مهارت را بر اثر تلاش مستمر استادش کسب کرده است، شاگردان نیز یاد می‌گیرند وقتی مراحل دانش‌آموختگی را طی کردند و خود استاد شدند از استادان خود به نیکی یاد کنند.

سومین نکته اخلاقی در بند اول از نوشتار حکیم، احترام به همکار است. این نکته در میان مردم معروف است که اگر بخواهی از تو احترام بگیرند، دیگران را محترم شمار. گاهی پیش می‌آید که در جریان ویزیت بیماران متوجه می‌شویم همکار قبلی، بیماری را درست تشخیص نداده یا معالجه خود را اشتباه انجام داده است، در چنین مواقعی نباید به خود این حق را بدهیم که به سرزنش و بدگویی از پزشک قبلی بپردازیم. گذشته از این‌که همین موضوع ممکن است روزی در مورد خود ما هم پیش بیاید و تکرار آن باعث می‌شود مردم به پزشکان بدبین شوند، اعتماد لازم را به معالجه پزشکان از دست بدهند و دستورات آنان را بخوبی عمل نکنند. بنابراین در این صورت هم بیمار خسارت می‌بیند و هم طبیب معالج. در چنین مواردی باید پزشک با رعایت کامل اخلاق به بیمار خود بگوید پزشک قبلی، شما را با یک روش معالجه کرده و من بنا دارم روش دیگری را که فکر می‌کنم مناسب است در معالجه شما به کار بندم و امیدوارم نتیجه خوبی به دست آید. با این کار پزشک معالج خطای دیگران را مایه افتخار و عزت خود نشمرده و اخلاق پزشکی را رعایت کرده است.

دکتر حسن ابوالقاسمی / استاد دانشگاه