پیمان بغداد؛ حبابی که ترکید

مقاله زیر به بررسی آغاز و انجام این پیمان می‌پردازد. کشورهای ایران، عراق، ترکیه، پاکستان و انگلستان در سال 1955 میلادی ‌/‌ 1334 شمسی با انعقاد پیمانی هشت ماده‌ای که به پیمان بغداد معروف شد در یک اتحادیه نظامی منطقه‌ای وارد شدند.

هدف از انعقاد پیمان بغداد

هدف از انعقاد پیمان بغداد که به ابتکار آنتونی ایدن و آیزنهاور، وزرای خارجه‌ وقت بریتانیا و آمریکا بنیان گرفته بود، ایجاد کمربندی دفاعی و امنیتی بر ضد توسعه‌طلبی‌های اتحاد جماهیر شوروی و سرانجام حفاظت از ذخایر نفت و گاز منطقه‌ خلیج فارس و جلوگیری از گسترش اندیشه کمونیسم در میان کشورهای نفت‌خیز منطقه بود. این پیمان قرار بود مکمل پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در اروپا باشد. این پیمان در ابتدا میان عراق، ترکیه و با توافق نوری سعید، نخست‌وزیر عراق و عدنان مندرس، نخست‌وزیر ترکیه و با حمایت انگلستان منعقد شد. به فاصله کمی از این توافقات، ایران، پاکستان و انگلستان به طور رسمی در بغداد به آن ملحق شدند و این پیمان به نام پیمان بغداد به ثبت رسید. آمریکا گرچه بخش اعظم کمک لجستیکی و مالی پیمان بغداد را به عهده داشت، اما به دلیل اجتناب از رویارویی مستقیم با شوروی هیچ گاه به طور رسمی به آن نپیوست.

کشورهای عضو پیمان بغداد

هدف محمدرضا شاه از پیوستن به پیمان بغداد، کسب اعتبار بین‌المللی و بهره گرفتن از کمک‌های مالی غرب و حفاظت از ایران در برابر هجوم احتمالی ارتش سرخ شوروی بود. تجربه‌ دو بار نقض بی‌طرفی ایران طی دو جنگ جهانی و اشغال کشور به دست نیروهای بیگانه، باعث شد ایران به دنبال همپیمانانی قدرتمند در جهان بگردد و بر این اساس بلوک غرب را برگزید و با عضویت در پیمان بغداد، رسما وارد بلوک غرب شد و در زمره‌ اقمار و متحدان آن جای گرفت. البته این اقدام ایران در میان دولتمردان کشور مخالفانی داشت و آنها عقیده داشتند که پیوستن ایران به این پیمان باعث آزردگی خاطر همسایه قدرتمند شمالی را فراهم خواهد آورد و این سرانجام به نفع ایران نخواهد بود.

شوروی پس از اطلاع از پیوستن ایران به پیمان بغداد، بیانیه‌های شدیداللحنی صادر کرد و در آنها بر مخالفت خود با حضور ایران در این پیمان تاکید ورزید و آن را یک پیمان آشکارا تجاوزگرانه خواند که هدفش، ضربه زدن به صلح و امنیت منطقه و جهان است. شوروی عقیده داشت با ورود ایران به پیمان بغداد، مرزهای جنوبی آن کشور محل رفت و آمد کارشناسان نظامی و جاسوسان آمریکایی و بریتانیایی قرار خواهد گرفت که این امر بر ضد منافع و امنیت ملی شوروی خواهد بود. روس‌ها به همین بهانه و برای نشان دادن اعتراض خود به این اقدام ایران از سفر یک هیات هفت نفره از موسیقیدانان روس به ایران جلوگیری کرده و از تحویل گرفتن محموله برنج صادراتی ایران به آن کشور ممانعت کردند.

از پیمان بغداد تا پیمان سنتو

در سال 1958 میلادی /‌ 1337 شمسی، گروهی از افسران کمونیست ارتش عراق که آشکارا تمایلات شوروی‌دوستی داشتند، بر ضد ملک فیصل، دوم پادشاه آنگلوفیل عراق کودتا کرده و وی و نظام سلطنتی را سرنگون کردند. متعاقب این کودتا و تحولات ناشی از آن در آن کشور، سران حکومت جدید عراق که خود را نزدیک به شوروی احساس می‌کردند، برای نشان دادن حسن نیت خود به شوروی از پیمان بغداد خارج شدند. در نتیجه مقر این پیمان از بغداد به ترکیه منتقل شد و نام آن نیز به سنتو تغییر یافت. در سال‌هایی که پیمان بغداد یا سنتو وجود داشت تلاش‌هایی برای پیوستن لبنان، سوریه و مصر به این پیمان صورت گرفت که سرانجام و به دلیل مخالفت‌های شوروی و حمایت‌های مالی و تسلیحاتی شوروی از ارتش‌های سوریه و مصر در برابر تجاوزات اسرائیل، هرگز مورد قبول آن کشورها قرار نگرفت و حتی باعث شد برای مدتی رابطه‌ ایران و مصر در زمان جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر که به شوروی نزدیک بود، پرتنش شود. از طرفی، تحولات عراق باعث ترس ایران، پاکستان و ترکیه شد به طوری که آنها مسرانه خواهان پیوستن آمریکا به پیمان سنتو شدند، اما آمریکا با توجه به ملاحظاتی که شرح آن آمد از پیوستن به پیمان خودداری کرد و در عوض به این کشورها پیشنهاد کرد با آنها پیمان دوجانبه دفاعی ببندد که به موجب آن چنانچه هر یک از طرفین مورد تجاوز کشور ثالثی قرار گرفتند، کشور دیگر به کمک آن بشتابد.

سرانجام پیمان سنتو

پس از پیروزی انقلاب اسلامی سال 1357 در ایران، کشور، رسما از پیمان سنتو خارج شد و چندی بعد ترکیه و پاکستان هم از آن خارج شدند و به این ترتیب پیمان سنتو سال 1979 رسما منحل شد و آرزوی خروشچف که در واکنش به پیمان بغداد گفته بود؛ شوروی آنقدر صبر می‌کند تا این پیمان مانند کف صابون محو شود، به حقیقت پیوست.

علی الله‌جانی / جام‌جم