شناخت دوباره حوادث طبیعی

در مجموع چند نوع بلای طبیعی داریم؟

آن‌طور که در جهان آمار می‌دهند، حدود 40 نوع بلایای طبیعی وجود دارد که حدود 31 نوع از این بلایای طبیعی در کشور ما رخ می‌دهد.

عمده‌ترین بلایای طبیعی که در کشور ما رخ می‌دهد چه مواردی است؟

ما بحران یا حادثه را این‌طور تعریف می‌کنیم که اتفاق به گونه‌ای رقم بخورد که موقعیت اجتماعی و اقتصادی یک منطقه را تحت تاثیر قرار دهد و نیاز به اقدامات فوق‌العاده داشته باشد، بنابراین اگر بخواهیم با این تعریف به حوادثی که در کشور رخ می‌دهد نگاه کنیم اولین مورد تصادفات جاده‌ای است که بیشتر مرگ و میر و حوادث را به خود اختصاص می‌دهد و معمولا سالانه حدود 20 هزار نفر در چنین حوادثی کشته و حدود 150 هزار نفر هم مجروح می‌شوند. این مهم‌ترین حادثه در کشور ماست که البته در هیچ ‌یک از تعاریف بلایای طبیعی نمی‌گنجد و جزو اتفاقاتی است که انسان‌ در آن نقش دارد، اما اگر بخواهیم بلایای طبیعی پرتعداد در ایران را بررسی کنیم، زلزله، سیل و آبگرفتگی پرتعدادترین حوادث طبیعی هستند و در درجات بعد حوادث جزئی‌تری مانند حوادث شهری و کوهستانی و حوادثی مانند رانش زمین، صاعقه و... قرار دارند.

بیشترین حادثه طبیعی که ممکن است در زمستان رخ دهد، چیست؟

در زمستان بیشترین بلای طبیعی که با آن درگیر هستیم، سیل و آبگرفتگی است. در استان‌هایی که باران‌های موسمی می‌بارد و زیرساخت‌های مناسبی ندارند، این اتفاق رخ می‌دهد. مورد بعدی برف، کولاک و یخبندان در برخی جاده‌های کشور است. بعضی جاده‌ها، گردنه‌ها و راه‌های روستایی دچار مشکل می‌شوند و ما مجبور می‌شویم امداد و نجات را بخصوص با شیوه‌های هوایی در آن مناطق انجام دهیم.

آیا راهی برای پیشگیری از بلایای طبیعی وجود دارد؟

صد درصد. بخشی از بلایای طبیعی به خود ما برمی‌گردد و در قسمتی از ماجرا هم طبیعت نقش دارد که آن دیگر دست ما نیست. مثلا در بخش سیل و آبگرفتگی قطعا ما می‌توانیم نقش داشته باشیم. اگر جوی‌های آب را بهسازی کنیم، پل‌ها را درست بسازیم و اگر آب‌ها درست هدایت شوند، قطعا در کاهش تلفات و خسارات موفق خواهیم بود. این موارد به سیستم‌های مهندسی، شهرسازی و شهرداری مربوط می‌شود. همچنین سیستم‌های جاده‌ای که امنیت کافی و لازم را در آن منطقه ایجاد کنند و راه‌های برون‌رفت و تخلیه آب داشته باشند، می‌توانند از سیل پیشگیری کنند. در سفری که به سوئیس و شهر ژنو داشتم، دیدم در 24 ساعت شبانه روز یکسره باران می‌بارد، اما یک قطره آب یا یک چاله آب در خیابان دیده نمی‌شد. این در حالی بود که باران خیلی بیشتر و سهمگین‌تر از باران‌های معمول کشور ما بود و این هم به این خاطر بود که زیر‌ساخت‌ها آنقدر خوب و منظم تعبیه شده بود که آب را هدایت و از آن استفاده بهینه می‌کرد. بنابراین اگر ما هم بتوانیم زیرساخت‌ها را آماده، جوی‌های آب را بهینه‌سازی و رودخانه‌ها و کانال‌های آب را زهکشی کنیم، قطعا می‌توانیم در پیشگیری موفق شویم، اما درباره زلزله ما نمی‌توانیم جلوی آن را بگیریم و فقط می‌توانیم خسارت ناشی از آن را کاهش دهیم. اگر خانه‌هایمان را محکم بسازیم، حتی زلزله‌ای با 7 یا 8 ریشتر هم آسیبی به ما نمی‌زند. نمونه این کار در ژاپن انجام شده است و وقتی زلزله 5/7 یا 8 ریشتری می‌آید، هیچ اتفاقی نمی‌افتد.

درواقع می‌توان گفت درباره بلای طبیعی بیشتر باید کنترل انجام شود تا پیشگیری؟

بله، دقیقا همین‌طور است.

در چه مناطقی از کشور ما بلایای طبیعی بیشتری رخ می‌دهد و دلیل آن چیست؟

ایران یک کشور پهناور با اقلیم‌های متفاوت است و شاید تنها کشوری در دنیا باشیم که فصول مختلف‌مان هم نعمت‌های زیاد و هم حوادث مختلف دارد. ماهیت کشور ما این چنین است. در بعضی استان‌های ایران مانند فارس و کرمان زلزله یکی از شایع‌ترین حوادثی است که اتفاق می‌افتد که بعضی از آنها هم نیاز به مداخله دارد و در بعضی هم نیازی به این کار نیست. استان‌های شمالی هم مانند گیلان، مازندران، خراسان شمالی و گلستان استان‌هایی هستند که سیل و آبگرفتگی در ایام باران آنها را درگیر می‌کند. از طرفی حوادثی مانند برف و کولاک استان‌هایی مانند آذربایجان شرقی و غربی و کردستان را درگیر می‌کند. محورهای جاده‌ای مثل تهران، مشهد، فارس هم بزرگ‌ترین محورهای حادثه‌خیز از لحاظ حوادث جاده‌ای هستند. تقریبا می‌توان گفت هر کدام از استان‌های ما حوادث خاص خودشان را دارند.

مردم برای مواجه شدن با بلایای طبیعی چه اقدامات احتیاطی باید انجام دهند؟

اولین نکته این است که مردم می‌توانند با عضویت در هلال احمر بلایای طبیعی را خوب بشناسند و آموزش‌های لازم را ببینند. به این ترتیب هم می‌توانند در صورت نیاز به‌عنوان یک امدادگر وارد عمل شوند تا هم در کارهای خیر و بشردوستانه شرکت کنند و هم می‌توانند خود را نجات دهند. اگر همه مردم کشور عضوی از هلال احمر باشند هم می‌توانند برای جامعه خودشان مفید باشند و هم اطلاعاتشان درباره اتفاقات و بلایا بیشتر می‌شود و قطعا براحتی می‌توانند به کاهش خسارات و آسیب‌ها کمک کنند.

مدتی است در مدارس آموزش‌هایی مثلا برای مقابله با زلزله آغاز شده است، اما این کار خیلی محدود است و عمومیت ندارد. از طرفی افراد در بزرگسالی به خاطر مشغله زندگی و کار فرصت گذراندن آموزش امداد و نجات و عضویت در هلال احمر را ندارند.
درچنین شرایطی چه کار می‌توان کرد؟

یکی از مهم‌ترین وظایفی که در برنامه پنج ساله پنجم توسعه به عهده هلال احمر گذاشته شده، آموزش‌های عمومی امداد و نجات است. برای آموزش‌های همگانی هم بهترین کاری که می‌توان انجام داد، آموزش از سنین پیش‌دبستانی است. سپس آموزش باید در مدرسه، دبیرستان‌ها و پیش‌دانشگاهی و دانشگاه ادامه پیدا کند. در کنار آن صداوسیما هم نقش عمده‌ای دارد. اینها عناصری هستند که برای آموزش اکثریت جامعه فوق‌العاده می‌توانند تاثیرگذار باشند. بخشی در کتاب درسی مدارس درباره امداد و نجات وجود دارد، اما واقعا کامل و جامع نیست و ما پیشنهاد کردیم حتما آن را با نظر هلال احمر مورد بازبینی قرار بدهند تا محتوای خوب و عملیاتی تدوین شود. متاسفانه از نظر آموزش و پرورش، آموزش بیشتر جنبه تئوری دارد، اما امداد و نجات یک مهارت عملیاتی و یک فن است و باید به صورت عملیاتی و مهارتی آموزش داده شود، اگر مسئولان آموزش و پرورش بخواهند پروسه آموزشی را اصلاح کنند، ما حاضر هستیم همه معلمان را ابتدا آموزش بدهیم و بعد که آنها خوب و دقیق یاد گرفتند کارها را به صورت مهارتی و عملیاتی برای بچه‌ها اجرا کنند. همچنین پیشنهاد داده‌ایم دو واحد تئوری و چهار واحد عملی در واحدهای درسی دانشگاه‌ها گنجانده شود و صدا و سیما هم بخش‌های کارتونی ویژه‌ای را به آموزش این مهارت مهم اختصاص بدهد تا هم جنبه تفریحی داشته باشد و هم تنوع و هم خوراک آموزشی را به مردم بدهد. متاسفانه در این زمینه‌ها کم​کار شده است.

باتوجه به تعداد زیاد و تنوع حوادث در ایران خود سازمان هلال احمر چقدر برای مقابله با بلایای طبیعی آمادگی دارد؟

ما عملکرد خودمان را براساس این‌که چقدر خودمان را در مرحله مقابله آماده و تقویت کرده‌ایم، می‌سنجیم. در این مدت خوشبختانه توانسته‌ایم رضایت مردم و مسئولان را در مقابله با حوادث طبیعی جلب کنیم و به جرأت می‌توانم بگویم کشور ما و بویژه هلال احمر ما در دنیا در بحث مقابله نمونه است. درست است که در پیشگیری ضعیف هستیم یا در مرحله بازتوانی ممکن است ضعیف باشیم، اما در مرحله مقابله بسیار خوب عمل می‌کنیم و دلیلش هم این است که ما نسبت به همه کشورهای دنیا بیشترین حادثه را داریم و آن‌قدر حوادث را تجربه کرده‌ایم که تقریبا در این زمینه ورزیده شده‌ایم. ما یک طرح عملیاتی را برای همه شهرستان‌ها و استان‌های کشورمان داریم که اگر اتفاقی رخ داد صرف‌نظر از این‌که چه امکانات یا تجهیزاتی در آنجا وجود دارد، ساعت به ساعت و دقیقه به دقیقه از استان‌ها و پایگاه‌های همجوار بیایند و در کار جستجو و نجات و امداد زمینی و هوایی کمک کنند. این طرح عملیاتی ما به حدی است که می‌توان گفت هر حادثه‌ای حتی حوادث بزرگ را هم می‌توانیم خیلی خوب کنترل کنیم و در این زمینه دغدغه‌ای نداشته باشیم.

هم‌اکنون چه کمبودهایی برای امدادرسانی نیروهای هلال احمر وجود دارد؟

ما باید براساس استانداردهای روز دنیا خودمان را مجهز کنیم. این‌که می‌گوییم خوب هستیم و امکانات داریم به این دلیل است که از نظر امکانات روزی ما زیر صفر بودیم، اما اکنون به حد متوسط و متعادل رسیده‌ایم، اما هنوز با استانداردهای روز دنیا فاصله داریم. ما باید پایگاه‌های امداد و نجات بین‌شهری را گسترش بدهیم و طبق برنامه پنجم توسعه در هر استان باید یک بالگرد و آشیانه برای امداد و نجات هوایی ایجاد کنیم. تجهیزات آوار، سیل، زلزله و تجسس را باید به حد مطلوب و استاندارد برسانیم که این مستلزم یک نگاه ویژه است. اگر دولت در این زمینه حمایت کند قطعا می‌توانیم خدمات بیشتری را به مردم ارائه کنیم.

هم‌اکنون مراکزی وجود دارد که مردم بتوانند با توجه به آسیب‌هایی که ممکن است بلایای طبیعی منطقه خودشان ایجاد کنند آموزش‌های لازم را فرابگیرند؟

هر جایی که هلال احمر وجود دارد، مردم اگر مراجعه کنند فرمی دریافت می‌کنند و با پر کردن آن اولین آموزش‌ها و اطلاع‌رسانی برایشان انجام می‌شود. ما یک خط ملی امداد و نجات به شماره 112 هم داریم که در یکصد کشور دنیا هم این خط بین‌المللی را استفاده می‌کنند. هرکس این شماره را چه با موبایل و چه با تلفن ثابت در هر استان کشور بگیرد، اپراتور فهرستی از خدمات ارائه می‌دهد یا اگر حادثه اتفاق افتاده باشد شهروندان با شماره‌گیری کد مربوط می‌توانند نیازهای خود را برآورده کنند و در زمینه آموزش هم با گرفتن کد مربوط می‌توانند راهنمایی درباره مکان‌های آموزشی دریافت کنند.

شاهد حلاج نیشابوری