وقتی وسیله​ دروغ می‌گوید

پس نسبت بین بالاترین سطح خودرو با پایین‌ترین سطح آن​ تقریبا هزار برابر است که شاخص مناسبی برای فاصله طبقاتی بین اقشار مختلف جامعه است. در بیشتر جوامع، فاصله واقعی بیش از این است، اما همین حد هم فاصله بسیار زیادی است. پس خودرو می‌تواند شاخص مناسبی برای تعیین جایگاه طبقاتی افراد و خانواده‌ها باشد. هرچند برای تعیین جایگاه طبقاتی افراد می‌توان شاخص‌های بسیاری را بر شمرد، ولی این شاخص آشکارتر از شاخص‌های دیگر است.

شاخص‌های بدیل مواردی است همچون درآمد ماهانه، متراژ خانه، محله‌ای که فرد در آن ساکن است، وسایل و لوازم خانگی، تحصیل فرزندان در مدارس و دانشگاه‌های گرانقیمت برخی از این شاخص‌ها​ از شاخص خودرو دقیق‌تر است، ولی هیچ یک از آنها، به اندازه شاخص خودرو​ برای تعیین جایگاه طبقاتی افراد، عمومیت ندار​د. درآمد ماهانه افراد، چیزی است که صرفا خود فرد و ارگانی که او در آن مشغول به کار است و در نهایت اداره مالیات، از واقعیت آن خبردار هستند. متراژ خانه فرد، معیار چندان مناسبی نیست، چرا که چه بسا یک متر از یک آپارتمان کوچک در منطقه شمال شهر یک ابر شهر، بهایی بیش از ده متر آپارتمان در یک شهرک داشته باشد؛ اما محله‌ای هم که فرد در آن زندگی می‌کند نیز​ نزد همگان مشهود نیست. افراد در جایگاه‌های مختلف و در نقش‌های اجتماعی مختلف، لزوما محله‌ای را که در آن زندگی می‌کنند​​ معرفی نمی‌کنند. حتی اگر هم چنین کنند، ضرورتا راست نمی‌گویند. محله‌ای که فرد در آن زندگی می‌کند، به مثابه بخشی از هویت او​ همواره با او نیست. همین مساله درباره وسایل زندگی و تحصیل در مدارس گرانقیمت صادق است.

اما خودرو​ چیزی است که معمولا همراه فرد است. دیگران​ اعم از دوست، همکار و همکلاسی، معمولا از نوع خودرویی که فرد از آن استفاده می‌کند، آگاهی دارند. قیمت و بهای خودرو و نیز هزینه‌های آن​ بیشتر نشان‌دهنده توانایی اقتصادی فرد است. بنابراین، خودرو در جامعه به مثابه شاخصی برای قضاوت درباره جایگاه و توانمندی‌های اقتصادی افراد محسوب می‌شود.

همین واقعیت درباره خودرو، ​ تقاضای کاذبی را درباره آن به‌وجود می‌آورد. افراد صرفا خودرو یی نمی‌خرند که نیاز آنها را رفع کند، بلکه در خرید خودرو به برداشتی که دیگران درباره آن نوع و مدل خودرو دارند نیز دقت می‌کنند. افراد معمولا به سمت خرید خودرویی می‌روند که نشانه‌ای از طبقه اجتماعی‌ای به حساب می‌آید که مایلند عضو آن باشند. اگر فردی مایل باشد که دیگران او را بسیار ثروتمند و متمول بدانند و مایل باشد که با طبقات ثروتمندتر از خود، حشر و نشر داشته باشد، پیش از هر چیز سعی خواهد کرد که خودرویی​ شبیه به آنچه آنها بر آن سوار می‌شوند، تهیه کند. از سوی دیگر، کارخانه‌دار بسیار متمولی که مایل نیست چندان از سود سالانه خود​ به خزانه اداره مالیات پرداخت کند، به خرید خودرو‌هایی که عموما آنها را متعلق به طبقات اجتماعی پایین تر می‌دانند، تمایل نشان می‌دهد.

به این شکل در بازار فروش خودرو، تقاضاها منطبق بر نیازها صورت نمی‌گیرد. در سطح جامعه نیز​خودرو به‌وسیله‌ای مبدل می‌شود که در عین این‌که عموما آن را شاخص تعیین جایگاه طبقاتی افراد قلمداد می‌کنند، اما در عین حال، این شاخص، شاخص کاذبی است، چرا که واقعیت جایگاه اقتصادی افراد، چیز دیگری است و خودرو​ برای سرپوش گذاشتن روی آن واقعیت​ به کار می‌رود.

همین موضوع​ به تنش‌هایی بین افراد می‌انجامد. خودرو​ به بروز اضطراب‌هایی در بین افراد منجر می‌شود. فرد​ بدون این‌که توانایی لازم برای تهیه یک خودروی گرانبها را داشته باشد، خود را به آب و آتش می‌زند تا آن را تهیه کرده و به این وسیله، خود را متمول‌تر از آنچه هست، بنمایاند. او به این وسیله، خود را عضوی از طبقه اجتماعی​ نشان می‌دهد که متعلق به آن نیست. بنابراین​ او در موقعیت‌هایی قرار خواهد گرفت که واقعی نیستند. همواره مجبور خواهد بود ​خود را به نحوی متفاوت با خود واقعی‌اش نشان دهد. با افرادی معاشرت داشته باشد که فاصله بسیاری با او دارند و با آنها احساس نزدیکی واقعی نمی‌کند. او به این وسیله​ از خودبیگانه می‌شود.

اما این شبیه شدن به طبقه اجتماعی مافوق​در همین نقطه پایان نمی‌پذیرد، چرا که طبقه مافوق، بزودی به یک خودرو با مدلی جدید و گرانبهاتر از مدل قبلی متمایل می‌شود و میل به شباهت با آنها به مرحله‌ای سخت‌تر و دشوارتر می‌رسد. این دشواری تمامی ندارد و اضطراب و تشویشی دائمی در فرد ایجاد خواهد کرد تا به مرحله‌ای می‌رسد که فرد دیگر نمی‌تواند خود را شبیه این طبقه اجتماعی کند. از سوی دیگر، فرد حاضر نیست طبقه اجتماعی خود را نیز بپذیرد. این مساله​ می‌تواند به بحرانی شدید در این فرد و خانواده او بینجامد، به‌گونه‌ای که مراودات دوستانه و خانوادگی او را بسیار محدود کرده و آنها را بسیار منزوی کند.

حسین فیض / جام جم