تبلیغ؛ اقتضای دین

آیین مسیحیت با تبلیغ آن، پیوندی اساسی دارد. رسولان اولیه مسیحی یا حواریون، دوازده شاگرد عیسی مسیح بودند که پس از واقعه تصلیب حضرت و به دستور ایشان به سوی اقوام بنی‌اسرائیل در دیگر نقاط عالم پراکنده شدند و به ابلاغ بشارت وی پرداختند. سال‌ها بعد و پس از گرویدن امپراتور روم به مسیحیت فضا آماده شد تا مبلغان مسیحی به سراسر جهان بروند و کوشش کنند تا پیام مسیحیت را جهانی کنند. جایگاه مبلغان اولیه در آیین مسیحیت چندان است که انجیل برخلاف قرآن از سوی حواریون معتبر حضرت تدوین شده است. بسیاری از رویدادهای تاریخ غرب، حول تبلیغ آیین مسیحیت روی داده است.

تاریخ تبلیغ اسلام نیز از هنگام بعثت پیامبر آغاز شد. دین اگرچه آموزه‌ و اعمال دینی را در بر می‌گیرد، اما حیات تاریخی و اجتماعی دین با تبلیغ شکل گرفته و پیش می‌رود. دعوت نهان اسلام طی سه سال اولیه به صورت تبلیغ پیامبر در میان نزدیکان آغاز می‌شود، اما چند سال بعد، پیامبر مبلغان دین خود را به دربارهای بزرگ روزگار خویش می‌فرستد.

نخستین مبلغ آیین احمدی، موسس آیین نیز بود. پیامبر اسلام تنها در مکه ندای توحید در ندادند. ایشان سفری به طائف داشتند و برای هدایت طائفیان تلاش کردند. موسم حج نیز که زمانی بود برای جمع شدن قبایل عرب حول خانه خدا ـ که در انحراف از سنت ابراهیم به بتخانه بدل شده بود ـ عرصه تبلیغ پیامبر اسلام بود. پس از شعب ابی‌طالب و به خاطر سختگیری‌های قریش، برخی مسلمین به حبشه هجرت کردند. این هجرت خود زمینه‌ای برای تبلیغ شد و جعفر بن ابی‌طالب که بعدها شهید و طیار خوانده شد، اولین مبلغ اسلام در خارج از مرزهای شبه جزیره بود.

پیمان عقبه اول و عقبه دوم، زمینه تبلیغ اسلام را در شهر یثرب پدید آورد و این اقدام، خود زمینه‌ای شد برای تشکیل حکومتی که سال‌ها بعد امپراتوری‌های شرق و غرب را به زانو درآورد. مصعب بن عمر برای تعلیم آیین توحید به یثرب رفت. معاذ بن جمل و افراد دیگری نیز در قامت مبلغ برای تعلیم قرآن و مفاهیم دینی در آن شهر تعیین شدند. پس از صلح حدیبیه ـ که شاید تثبیت اسلام در یثرب و آغاز گسترش آن در شبه جزیره عربستان باشد‌ـ نامه‌نگاری با مراجع قدرت در جهان روزگار باستان آغاز شد. ماموریت تبلیغ جهانی اسلام براساس نظر برخی کارشناسان، به دستور خداوند صورت گرفته است. بر این اساس آیه اول سوره فرقان دستور چنین عملی را انجام داده است، خداوند در این آیه می‌فرمایند: بزرگ [و خجسته] است کسی که بر بنده خود، فرقان [کتاب جداسازنده حق از باطل] را نازل فرمود تا برای جهانیان هشداردهنده‌ باشد.

پیامبر در جهت تبلیغ دینش به امپراتور روم نوشت، من تو را به دین اسلام فرا می‌خوانم. اسلام بیاور تا بی‌گزند مانی و خداوند پاداش تو را دوچندان دهد و اگر روی بگردانی، گناه مردمت بر گردن توست. خسرو پرویز پادشاه ایران، اسقف نجران، مقومس حاکم مصر، نجاشی پادشاه عمان و منذر بن ساول التمیمی حاکم بحرین نامه‌های دعوت به اسلام را دریافت کردند و هرچند هیچ کدام از ایشان اسلام نیاورد، اما چند سال بعد اسلام جهانی شد.

نگاهی کوتاه به تاریخ تبلیغ در صدر اسلام تا وفات پیامبر نشان می‌دهد که اگر چه دعوت به آیین هدایت از خانواده پیامبر آغاز شد، در کمتر از سه دهه به دعوتی جهانی انجامید، دعوتی که سال‌ها ادامه یافت. در این میان، تاملی کوتاه می‌تواند نشان دهد که تبلیغ دین جدای از دین نیست و از این رو نمی‌توان دین در معنای کلی را فردی قلمداد کرد. امروزه برخی معتقدند دین امری فردی است. مراد از امر فردی آن است که نمی‌توان دین را به عرصه اجتماع کشاند فارغ از آن که نمی‌توان احکام دین را مطلقا فردی ساخت، تبلیغ دین نشان از امر ذاتی هر دینی دارد، کوشش برای هدایت انسان.

در تمایز با مکاتب فلسفی، دین واقعیتی اجتماعی است که می‌کوشد انسان را در کلیت زندگی‌اش هدایت کند. ادیان دارای جهان‌بینی هستند. ادعای اولیه هر دینی، وجود خالق یا اصلی بنیادین است که محور سامان‌دهی به زندگی فردی می‌گردد. هدایت در هر دینی با ایمان به آموزه اولیه دین در ارتباط است. ادعای متافیزیک دین اما تنها ادعایی متافیزیک نمی‌ماند. دین با تبلیغ آن آغاز می‌شود، میل پیامبران به هدایت انسان‌ها ایشان را به تبلیغ دین واداشته است. مبلغان دینی تلاش زیادی برای هدایت انسان‌ها کرده‌اند و تاریخ ادیان از ارسال نماینده تا جنگ و تغییر حرکت تاریخ را می‌توان در جهت تبلیغ دین ارزیابی کرد.

ادیان میلی ذاتی به گسترش داشته‌اند، هرچند این میل می‌تواند در برخی برهه‌های تاریخ به میل دینداران مربوط باشد، اما نگاه به دوره‌های نزول و اولیه ادیان نشان می‌دهد، ادیان میلی درونی به هدایت انسان داشته‌اند. ماموریت ادیان را می‌توان هدایت انسان کلی دریافت. ادیان در درونمایه خود، نه‌تنها به دنبال مخاطبان عصر نزول که به دنبال هدایت همه ابنای بشریت هستند.

تبلیغ یک دین گویی تا وقتی آن دین هست، ادامه می‌یابد. بی‌تبلیغ دین هرچند در ابعادی محدودتر، دیگر دین نمی‌پاید. تبلیغ دامنه‌ای گسترده دارد، آداب و احکام و تظاهرات عینی و تمدنی، هر کدام تبلیغ آیینی هستند که در آن شکل گرفته‌اند. حواریون مسیح به دستور مسیح به میان اقوام دیگر بنی اسرائیل گسیل شدند، اما موضوع نجات مسیحی تنها به بنی‌اسرائیل محدود نماند. نگاهی به تاریخ نشان می‌دهد که مسیحیان هرجا پا گذاشتند با خویش مبلغان مسیحی را به همراه بردند. کشف آمریکا چند سال بعد عرصه‌ای برای هدایتگری مبلغان مسیحی شد. سال‌ها بعد اسلام نیز پا به این قاره نوظهور گذاشت. نگاهی به فهرست کانال‌های تلویزیونی در عرصه جهانی، نشان‌دهنده حضور پررنگ مبلغان دینی است که با معرفی دین به دنبال هدایت هستند. هرچند تاریخ تبلیغ دینی با تاسیس دین گره خورده، اما با تداوم تاریخ شاهد تداوم تبلیغ دین و دگردیسی اشکال آن هستیم. بی‌تردید امروزه تبلیغ دین، امری فرهنگی است. مبلغان هر دین با ابزارهایی روزآمد به دنبال تبلیغ ادیان خویش هستند و به نظر می‌رسد تا ادیان هستند، تبلیغشان تداوم خواهد داشت.

میثم قهوه‌چیان / جام جم