در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
جامع فضائل اخلاقی، مروت است
به سوی همزیستی اخلاقی
مروت یکی از صفات اخلاقی است که در روزگاران نهچندان دور میان جوامع ایرانی نسبت به همنوع رعایت میشد. مروت نشان مردانگی، اخلاق و ایمان افراد محسوب شده و دارنده چنین صفتِ اخلاقی حامل ارزشهای باطنی و هم ارزشهای ظاهری و اجتماعی بود، چنانچه متصفین به این صفت نزد خرد و کلان مردمان از احترام و اعتبار فوقالعادهای برخوردار بودند.
شیخ محمد کججانی از سادات جلیلالقدر آذربایجان در دوران ایلخانان مغول و مورد احترام شمسالدین محمد صاحب دیوان درباره مروت میگوید: «ای دوست در جمیع حرکات و سکنات عادی و عبادی خود مروت را پیشه ساز، زیرا که مروت واژهای است جامع کمالات انسانی، همه محاسن مربوط به مکارم اخلاق و عادات پسندیده را در بر دارد».1
همچنین علامه شمسالدین محمد آملی در نفایسالفنون ذیل فتوت مینویسد: «...مروت و آن از لوازم صفات فطرت [است] چه فطرت انسانی هرگاه که از دواعی نفسانی و علایق جسمانی صافی شود و از ظلمات غواشی طبیعت و صفات بشریت خلاص یابد به ضرورت به واسطه ظهور نور فطرت از غضب و شهوت مجرد گردد و از اوصاف دنائت ننگ دارد و همت از طلب مطالب خسیس سفلی مصروف شود و به کلی متوجه مقاصد علوی گردد.... و این معنی عین مروت است و به حقیقت مردی و مروت مبنی و اساس فتوت است». 2
این صفت اخلاقی والا در مردم ایران چنان جا افتاده و مورد احترام بود که هرکسی به نسبت توان مادی و معنوی خود در کسب چنین فضیلت انسانی و اخلاقی سعی و همت والا مبذول میداشت؛ بنابراین در آن روزگاران مروت و مردانگی سبب میشد تا مظلومان، درماندگان، غربا، یتیمان، کهنسالان و... در پناه این صفت اخلاقی از یاری و کمک همنوع خویش برخوردار گردند. در ضمن فرد فرد اعضای اجتماع با چنین صفت اخلاقی والا با یکدیگر مماشات و رفتار کرده و همین موضوع سبب صمیمیت و نزدیکی قلوب میشد و پیوندهای عاطفی را تحکیم میکرد.
مروت در آن روزگاران سبب میشد تا همسایگان به همدیگر با تساهل، تسامح و گذشت برخورد کرده، بنابراین انرژیهای منفی نسبتا کمتر و سعهصدر و تحمل در آحاد جامعه بیشتر میشد. از این رو این صفت اخلاقی موجب ایجاد و ایجاب بستری مناسب در جهت ارتقای اخلاقی و رفتارهای انسانی در حیات فردی و نیز اجتماعی میشد و آحاد جامعه از آنجا که متصفین به مروت جایگاه ویژهای در اذهان و قلوب داشتند سعی در کسب هرچه بیشتر این صفت اخلاقی ممتاز و مشی به آن طریق بودند. نیز چون مروت و مردانگی از ارزشهای درونی شده در حیات فردی و اجتماعی جامعه ایرانی محسوب میشد؛ بنابراین تنشها کم رنگ و اختلافات و سوءتفاهمات ناشی شده نیز با اتکا به این صفت رفع یا تسهیل میشد و در حقیقت انتظار جامعه از فرد فرد اعضای آن مراعات اصل مروت نسبت به هم و سلوک و رفتار با منشی اینگونه بود.
مروت حتی نسبت به طبیعت و موجودات آن نیز رعایت میشد، چنانچه در آن ایام طبیعت را نمیآلودند و اسراف را بر نمیتافتند؛ بنابراین از طبیعت و نعمات افاضه شده از حضرت جل و جلاله با مروت مستفیض شده حتی با حیوانات نیز به مروت و مردانگی برخورد کرده و از آنان بهرهمند میشدند و هرگز برای اسراف و تفریح نعمات، طبیعت را آلوده و نابود نمیکردهاند.
امروزه نیز میتوان با مروت در جوامع نسبت به یکدیگر سلوک کرد تا در سایه این رفتار متعالی منش مردانگی و اخلاق والای الهی گون در قلوب اندیشهها و به تبع آن در عملکرد تک تک ما جزو ارزشهای درونی گردد و باز چون گذشته این اخلاق چنان ارزشمند باشد که حتی آن را نسبت به طبیعت و نعمات موجود آن رعایت کنیم که این امر باعث ارتقای اخلاقی آحاد مردمان هم روزگار گشته و فلاح حقیقی و قرب حق را نصیب پویندگان وادی مروت و مردانگی راستین میکند.
پینوشتها:
1 ـ «تحفه الروح و الانس فی معرفه الروح و النفس» به نقل از سیری در تصوف آذربایجان، دکتر صمد موحد، انتشارات طهوری، 1390.
2 ـ نفایس الفنون فی عرایس العیون، ج 2، علامه شمسالدین محمدبن محمود آملی به تصحیح ابراهیم میانجی، انتشارات اسلامیه، 1381.
هوشنگ شکری / جامجم
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
