مقابل دوربین مخفی هستید!

از این‌رو در دنیای امروز، کارکرد رسانه‌ها تنها به نقش اطلاع‌رسانی محدود نمی‌شود و رسانه‌ها حتی جزئی از ساحت زندگی روزمره انسان‌ها هستند و به عضو جدایی‌ناپذیر این زندگی تبدیل شده‌اند. در این قرن، کمتر کسی را می‌توان یافت که به گونه‌ای، با یکی از رسانه‌ها ارتباط نداشته باشد، اما رشد روزافزون تکنولوژی و فناوری‌های نوین ارتباطی، محتوای رسانه‌ها را نیز دستخوش تغییرات اساسی کرده تا هر از گاه برنامه‌ای متنوع و جدید، مخاطبان را شگفت‌زده کند. این‌گونه است که امروزه دنیای مجازی به گونه‌ای با جهان واقعی درهم تنیده شده که تفکیک آن دو تقریبا غیر‌ممکن است و این اتفاق در رسانه تلویزیون به امری معمول تبدیل شده است. برنامه‌های تلویزیونی مرز واقعیت و خیال را از بین برده‌اند تا بینندگان هر لحظه در انتظار شگفتی تازه‌ای باشند.

برنامه‌ای برای همه مخاطبان

می‌توان گفت یکی از پربیننده‌ترین برنامه‌های تلویزیونی در سراسر دنیا، دوربین مخفی است. برنامه‌ای که واقعیت و خیال را به‌ گونه‌ای درهم آمیخته که گاه تفکیک آن دو غیرممکن است. برنامه‌ای که علت جذابیتش بیش از هر چیز، واکنش واقعی و دور از تظاهر آدم‌های شکار شده از سوی دوربین است. برخورد آدم‌ها با داستان‌های از قبل طراحی شده گروه تولید ـ که نشأت گرفته از ضمیر ناخوداگاه و حس واقعی آنهاست ـ موقعیت دوگانه‌ای به وجود می‌آورد که از یک‌سو موجب خنده می‌شود و در وجهی دیگر، جنبه آموزشی دارد و مسائلی را نشان می‌دهد که می‌توان از آن درس گرفت. دوربین مخفی که سابقه بسیار طولانی در برنامه‌سازی تلویزیونی دارد به دلیل ساختار ویژه و غیرکلامی بودنش همواره و در هر فرهنگی مخاطبان خاص خود را دارد و به قشر یا طیف سنی خاصی محدود نمی‌شود. از سوی دیگر نوآوری و خلاقیت به کار گرفته شده در تولید این برنامه‌ها، آنچنان گسترده است که هیچ‌گاه برای طرفدارانش تکراری و کلیشه نمی‌شود و همیشه برای بینندگان شگفتی تازه‌ای به همراه دارد.

اما در سال‌های اخیر، پیشرفت فناوری‌های نوین و تولید انواع دوربین‌های تصویر‌برداری که با وضوح فوق‌العاده بالا و اندازه کوچک در هر مکانی قابل تعبیه و جاسازی است، به یاری برنامه‌سازان آمده تا سوژه‌های خود را آسان‌تر شکار کنند. با تکنولوژی‌های جدید، برنامه‌سازان می‌توانند دوربین‌های خود را به گونه‌ای در مکان‌های گوناگون جاسازی کنند که شرکت‌کنندگان برنامه از وجود آن خبردار نشوند اما این سوژه‌ها تنها به مردم عادی محدود نمی‌شود و در بسیاری موارد حتی چهره‌ها و ستاره‌های مشهور دنیای ورزش و هنر را نیز در بر می‌گیرد. چهره‌هایی که بی‌شک برای مردم جذابیت زیادی دارند و شوخی با آنها و واکنش‌های طبیعی آنها در موقعیتی واقعی، میلیون‌ها بیننده را پای گیرنده‌ تلویزیون می‌نشاند.

واقع‌گرا، اما مخفیانه

دوربین مخفی در مقوله مجموعه‌های تلویزیونی واقع‌گرا (Reality Television) می‌گنجد و بسیاری از کارشناسان رسانه معتقدند، بعد از عصر طلایی تلویزیون که قدرت تلویزیون معطوف به پخش زنده بود، اکنون به‌جرأت می‌توان گفت، قدرت این رسانه در پخش برنامه‌های سرگرم‌کننده واقع‌گرایانه است. به طور کلی چنین برنامه‌هایی با مردم و حوادث واقعی سر و کار دارد، از بازیگران حرفه‌ای بهره نمی‌گیرد، اما به صحنه‌پردازی رویداد‌ها و موقعیت‌هایی واقعی می‌پردازد که مردمان عادی درگیر آن می‌شوند. در این نوع برنامه بدون اطلاع و هشدار و کسب موافقت قبلی، از مردم تصویر گرفته می‌شود. هرچند دوربین مخفی‌ گاه می‌تواند جایی در ساختار یک اثر مستند بیابد و اهداف خاصی داشته باشد، اما امروزه این برنامه‌ها خود را در قالب برنامه تلویزیونی تعریف می‌کند و بیشتر برای سرگرمی (خنده یا شگفتی) مخاطبان انبوه ساخته می‌شود.

البته این‌گونه برنامه‌ها گاه کارکرد آموزشی نیز می‌یابد و می‌تواند در جهت آموزش شهروندان به کار گرفته شود. برای مثال آیتم دوربین مخفی مسابقه تلویزیونی «از کی بپرسم»، کاملا جنبه آموزشی دارد و به روش‌های گوناگون، آسیب‌هایی اجتماعی را هشدار می‌دهد که ممکن است شهروندان در موقعیت‌های مختلف با آنها روبه‌رو شوند.

تجاوز به حریم خصوصی افراد

«لبخند بزنید، شما مقابل دوربین مخفی قرار گرفته‌اید» این جمله آشنایی برای بینندگان برنامه‌های دوربین مخفی است؛ جمله‌ای که برنامه‌سازان در پایان برنامه به شرکت‌کنندگان بهت‌زده می‌گویند تا پس از تحمل یک شوک بزرگ یا یک موقعیت ترسناک، همه‌ چیز با لبخند و بخوبی و خوشی پایان یابد. این در حالی است که بسیاری از کارشناسان و جامعه‌شناسان معتقدند، در پس این واکنش ساده، ممکن است مسائل عمیق‌تر و آسیب‌های اجتماعی گوناگونی نهفته باشد.

در این نوع برنامه‌ها بسته به نوع داستانی که گروه برنامه‌ساز طراحی و اجرا می‌کند، دایره حریم خصوصی افراد با شعاع متفاوتی مورد حمله و تجاوز قرار می‌گیرد که می‌تواند عواقب اجتماعی خطرناکی در پی داشته باشد. آنها بر این باورند که فقط فیلم‌های خصوصی و به اصطلاح بلوتوثی نقض‌کننده حریم خصوصی انسان نیستند و قبل از هر چیز، احساس زیر نظر بودن و هراس و عدم آرامش بزرگ‌ترین ناقض حق بشری محسوب می‌شود و بر این اساس برنامه‌های دوربین مخفی نیز از این اتهام دور نیستند. این گروه بر این باورند که دست‌اندرکاران رسانه‌ها باید به اصول و معیارهای عمومی اخلاق حرفه‌ای رسانه‌ها متعهد و پایبند باشند و با هدف سرگرم کردن یا جذب مخاطب بیشتر، حریم خصوصی مردم را نقض یا از آن سوء استفاده نکنند.

برنامه‌سازان دوربین‌های مخفی در مقام پاسخ به این انتقاد، می‌گویند پخش این برنامه‌ها با رضایت کامل شرکت‌کنندگان انجام می‌گیرد و آنها هیچ شکایتی از این مساله ندارند.

با وجود تمام این استدلال‌ها، مناقشه بر سر این موضوع همچنان ادامه دارد و هنوز درخصوص عواقب روحی و روانی و تاثیر بلندمدت این برنامه‌ها بر شرکت‌کنندگان اختلاف نظر وجود دارد. به همین دلیل است که پخش این‌گونه برنامه‌ها هر از گاه مورد اعتراض و انتقاد عده‌ای از مردم و متخصصان قرار می‌گیرد.

یکی از این موارد، شوخی وحشتناک دوربین مخفی تلویزیون ژاپن بود. سازندگان این برنامه تلویزیونی، دوربین مخفی‌ای را در یکی از ادارات تعبیه کرده بودند تا واکنش کارمندان اداره را نسبت به رباتی که به شکل دایناسور بر سر راهشان قرار می‌گرفت، ضبط کنند، اما این اتفاق موجب وحشت بیش از اندازه کارمندان ژاپنی و در نهایت اعتراض شدید آنها به این برنامه شد. دامنه اعتراض‌ها به حدی وسیع بود که حتی مردم ژاپن نیز با غیرمنطقی خواندن این اقدام، خواستار عذرخواهی رسمی تلویزیون ژاپن برای تولید این برنامه شدند.

این تنها گوشه‌ای از نقض حریم خصوصی مردم با برنامه‌ای است که بارها در سراسر دنیا اعتراض‌هایی را به همراه داشته، اما با وجود تمام این انتقادها همچنان گونه‌ای جذاب و هیجان‌انگیز برای بینندگان تلویزیونی در سراسر جهان محسوب می‌شود. اشتیاق بینندگان تلویزیونی برای تماشای این آثار، برنامه‌سازان را به ساخت آنها ترغیب کرده و رقابت بسیاری را نیز درمیان شبکه‌های متعدد تلویزیونی به وجود آورده است.

عرفان جلالی / گروه رادیو و تلویزیون