اقتصاد دوران ناصری

با این حال اقتصاد ایران در دوران قاجار دستاوردهایی هم داشته است. این گزارش تلاش دارد بر تحولات اقتصادی در دوران ناصرالدین‌شاه نگاهی داشته باشد. به طور کلی می‌توان اقتصاد دوران ناصری را در پنج محور اساسی قرار داد. نخست خرج بسیار زیاد در حکومت، دوم وضع بد اقتصاد و بودجه خانوار، سوم امتیازات خارجی و وابستگی اقتصادی، چهارم نهادسازی‌های اقتصادی و پنجم عملکرد موفق برخی تجار.

نشانه خرج بسیار زیاد حکومت در سفرهای پی‌در‌پی ناصرالدین‌شاه متجلی شد. سفرهایی که آنقدر پرخرج بودند که باعث می‌شد شاه برای به دست‌آوردن پول دست به فروش امتیازات ملی بزند. علاوه بر این برخی اقدامات عمرانی مانند خیابان‌سازی در تهران یا توسعه باغ گلستان هم با مخارج سنگینی همراه بوده است. نکته قابل توجه این است که اقدامات عمرانی اینچنینی که با هزینه گزاف همراه بود نه برای رفاه مردم، بلکه برای رفاه شاه و اطرافیانش یا شباهت ظاهری ایران به فرنگستان بود و فقط خرج چنین کارهایی بر دوش ملت بود.

در همین احوالات شاه و حکومت، مردم با مشکلات اقتصادی بزرگی دست و پنجه نرم می‌کرد. ناصرالدین‌شاه از همان روزهای آغازین با بحران اقتصادی روبه‌رو بود، اما اراده‌ و توانی برای حل مشکلات مردم نداشت. این مشکلات اقتصادی در چند مورد مردم را به اعتراض هم واداشت. ریشه اعتراضاتی همچون لغو امتیازنامه رویتر، نهضت تنباکو و ترور ناصرالدین‌شاه دیده می‌شود. نبود نظام دیوانی درست در کشور هم یکی دیگر از دلایل مشکلات اقتصادی مردم در این دوران بوده است. دو موضوع دیگر که باعث می‌شد مردم در ریاضت اقتصادی بسیاری باشند؛ نبود امنیت و کاهش ارزش پول ملی آن موقع ایران بود. پول ملی ایران در زمان ناصری به صورت نقره بود و ارزش نقره در این سال‌ها بشدت افت کرده بود. نبود امنیت و وجود سارق و راهزنان بسیار هم باعث می‌شد امنیت اقتصادی و تجاری مردم به هم بخورد.

اما برای کشوری که سال‌ها با زمینداری و زراعت به شیوه سنتی، تولیدات صنایع دستی و قالیبافی، بازرگانی و تجارت محدود خارجی و تولیدات دامی زندگی کرده است، کسب درآمد در آن دوران تجدد بسیار سخت بوده است. شاه برای کسب درآمد برای کشور چه برنامه‌ای داشته است؟ باز شدن درهای کشورهای اروپایی به روی پادشاه ایران و متقابلا سفر فرستادگان اروپایی به ایران باعث شد​ شاه راه کسب درآمد را بفهمد.

او طی چند قرارداد کلان امتیازات مهمی از کشور را به خارجیان واگذار کرد. مهم‌ترین این واگذاری امتیازها، قرارداد رویتر بود. طبق این قرارداد ساختن هرگونه راه و راه‌آهن و سدها از دریای مازندران تا خلیج‌فارس و بهره‌برداری از همه معادن ایران (بجز طلا و نقره)، ایجاد مجاری آبی، قنات و کانال‌ها برای کشتیرانی یا کشاورزی، ایجاد بانک و هر گونه کمپانی صنعتی در سراسر ایران، حق انحصار کارهای عام‌المنفعه، استفاده و بهره‌برداری از جنگل‌ها برای مدت 70 سال و استفاده از گمرکات ایران به مدت 25 سال درازای پرداخت شش میلیون لیره انگلیسی و سود ۵ درصد در اختیار رویتر قرار گرفت. به عبارت ساده‌تر چیزی شبیه به استعمار آن هم در قالب قرارداد. طبق همین قرارداد بود که نخستین بانک ایرانی با عنوان بانک شاهنشاهی ایران تاسیس شد. شاید جالب باشد که بدانید رویتر، تاجری که طرف این قرارداد بود موسس خبرگزاری رویترز کنونی است. امتیازنامه رویتر با اعتراضات گسترده مردمی فسخ شد.

دیگر امتیازی که ناصرالدین‌شاه به خارجیان واگذار کرد؛ امتیاز انحصار توتون و تنباکو بود. طبق این قرارداد انحصار تجارت توتون و تنباکو در داخل ایران به شرکت رژی واگذار می‌شد. ناصرالدین‌شاه در جریان سفر سوم خود به فرنگ به ابتکار این قرارداد رسیده بود و آن را به فردی انگلیسی به نام تالبوت واگذار کرد. گفته می‌شود در آن زمان عده زیادی در شغل تجارت توتون و تنباکو بودند و این امتیازنامه می‌توانست بر زندگی آنها تاثیر داشته باشد. این بود که اعتراضات بالا گرفت و سرانجام با فتوای حرام بودن استفاده از این مواد در آن زمان این امتیاز نامه لغو شد و به سرنوشت قرارداد رویتر دچار شد. ناصرالدین‌شاه قرارداد دیگری هم برای ورود لاتاری به ایران امضا کرده بود که با واکنش سرسختانه مردم و علمای مذهبی مجبور به فسخ آن شد.

اما منظور از نهادسازی اقتصادی چیست؟ گرچه تاسیس نهادهایی همچون بانک و پلیس حاصل امتیازات تجاری به بیگانگان و نیز سفرهای تقریبا بیهوده ناصرالدین‌شاه به خارج از کشور بود؛ اما نمی‌توان این موضوع را نادیده گرفت که در ادامه تاریخ وجود این نهادها باعث بهبود وضع اقتصادی کشور شد. در گزارش رسمی سفارت انگلستان از زمان مرگ ناصرالدین‌شاه هم آمده که بانک شاهنشاهی کمک خوبی برای مخارج دولت در دوره انتقالی داشته و نگذاشته که کار کشور زمین بماند.

در این میان شایسته نیست اگر نام برخی تجار ایرانی را از یاد ببریم. از مهم‌ترین این تجار حاج محمدحسین اصفهانی صاحب شرکت مشهور به امین‌الضرب است. مردی که به حکم ناصرالدین‌شاه بر سمت ریاست ضرابخانه دولتی نشسته بود. در باب اندیشه و عملکرد اقتصادی او گفته‌اند که امین‌الضرب پیشنهاد‌دهنده ایجاد بانک و سرمایه ملی در ایران بود، به تولید داخلی و استفاده از محصولات وطنی اهمیت می‌داد و دغدغه نوسازی کارخانه‌های ایران را داشت. او همچنین یکی از فعالان مبارزه نهضت توتون و تنباکو بود و به همین دلیل هم مورد غضب حکومت قرار گرفت، اما سرانجام نامی نیکو از خود به یادگار گذاشت.