درفش کاویانی

شاید نخستین واژه‌ برای نامیدن چیزی که عموم مردم آن را پرچم می‌نامند، درفش بوده است. سابقه این واژه به همان درفش کاویانی باستانی برمی‌گردد و در شاهنامه، متن کهن ادب پارسی هم از این واژه استفاده شده است.

درفش واژه‌ای کاملا ایرانی است و معنای اصلی آن به روایت لغتنامه دهخدا پارچه‌ای است که بر بالای سر می‌بندند.

بنابراین ابتدا درفش به معنای پرچم امروزی نبوده، اما از آنجا که مصدر درفشیدن به معنای لرزیدن بوده و پرچم‌ها هم شباهت زیادی به آن پارچه متعلق به لباس داشتند، از واژه درفش برای آن کاربرد هم استفاده شد.

اما برای این واژه چهارمعادل بیگانه وجود دارد. بیرق که واژه‌ای ترکی و معادلی برای درفش است. بیرق در شعر شاعران فارسی به صورت مکرر استفاده شده است. واژه‌هایی چون علم و لوا هم از زبان عربی وارد زبان ما شد.

ظهور این واژه‌ها و ماندگاری آن در ایران به طور مشخص از زمان ورود اسلام به کشور بوده، اما عزاداری‌های شیعیان برای حسین‌بن علی که در آن ذکری از حضرت عباس به عنوان علمدار امام حسین می‌شده و نیز استفاده خاندان صفویه از واژه علم و علمدار به صورت رسمی در دولت، دو عامل مهم برای ماندگاری این واژه در اذهان بوده است. در نهایت باید از واژه پرچم یاد کرد که در اصل واژه‌ای مغولی است، اما توسط فرهنگستان ادب فارسی به عنوان معادلی رسمی برای بیرق معرفی شده است.

اما در قالب عبارات و گفت‌وگوهای مردم هم واژه پرچم کاربرد زیادی دارد. نمونه بارز این مساله اصطلاح خدمت زیر پرچم است که با وجود تلاش‌ها برای جا انداختن عبارت خدمت مقدس سربازی، هنوز در میان برخی مردم اصطلاح زیر پرچم کاربرد بیشتری دارد.

جالب اینجاست که در متون رسمی قانونی و قضایی هم از چنین عبارتی استفاده می‌شود. در عین حال از چند وقت پیش عبارتی میان ادبیات کوچه بازاری بخصوص در شبکه‌های اجتماعی رواج پیدا کرده که استفاده دیگری از این واژه است. عبارت «پرچم‌ها بالاست» مثلا این طور مورد استفاده قرار می‌گیرد: «پرچم شهیر شیراز بالاست» عبارتی است که به منظور نوعی برتری‌جویی و نیز افتخار کردن به داشته‌های هویتی خود به کار می‌رود. البته این جمله کوتاه نوعی بار هیجانی و حماسی دارد و باعث به وجدآمدن مخاطبان می‌شود.