انقلاب اسلامی و اوج گیری جنبش دانشجویی
جنبش دانشجویی هر گاه همگام با آرمانهای عمومی مملکت حرکت کرده ، ماندگار شده و از خود
آثار فراموش نشدنی بر جای گذارده است.
اما هر گاه احزاب سیاسی مسیر این حرکت را به نفع مقاصد تنگ حزبی و جناحی خویش منحرف کرده اند، جنبش دانشجویی نیز لطمه ای جبران ناپذیری خورده است که نمونه آن را سالهای اخیر در کشور خود شاهد بوده ایم.
حال که جنبش دانشجویی مجددا در صدد برآمده با حفظ استقلال رای خویش در خدمت مصالح و منافع ملی قرار گیرد و به آن احزاب دولتی پاسخ منفی داده است ، اصالت آن بیرحمانه از سوی ارباب قدرت انکار می شود.
مقاله حاضر فرازی از نهضت دانشجویان مسلمان را با تکیه بر دانشگاه تبریز به بحث می نشیند تا مویدی بر این مدعا باشد.
انقلاب اسلامی و اوج گیری جنبش دانشجویی
پیشینه جنبش دانشجویی در ایران به روزگار مشروطه و فعالیت دانش آموزان مدارس در آن نهضت بازمی گردد. وقتی معلمان در فعالیت هایی شرکت می کردند، خواه ناخواه پای دانش آموزان نیز به آن کشیده می شد. پررنگ ترین حضور دانش آموزان را در جنبش شیخ محمد خیابانی می توان دید. 1
با عزیمت بیشتر دانشجویان به خارج از کشور در اواخر قاجاریه و دوران پهلوی اول ، هسته هایی از فعالیت های سیاسی دانشجویی در آلمان و فرانسه شکل گرفت که تحت تاثیر جریان مارکسیستی بود، برخی از اعضای گروه 53 نفر به رهبری تقی ارانی که اواخر حکومت رضاشاه دستگیر و زندانی شدند ، از جمله این دانشجویان بودند. 2
تاسیس دانشگاه تهران گرچه در دوران پهلوی اول صورت گرفت ، منتهی فعالیت های سیاسی دانشجویان آن دانشگاه 1320 بازمی گردد. انقلاب اکتبر 1917 میلادی و تشکیل اتحاد جماهیر شوروی براساس اندیشه های سوسیالیستی و مارکسیستی برای روشنفکران ایرانی که از سلطه امپریالیستی انگلیس ناخشنود بودند، جذابیت خاصی داشت.
پس از شهریور 1320 و ورود ارتش سرخ به ایران زمینه فعالیت علنی این گرایش فراهم شد و حزب توده ایران در راستای منافع اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت. یکی از مراکز جذب نیروی این جریان دانشگاه تهران بود. از یک سو رواج این اندیشه الحادی و از سوی دیگر فعالیت روزافزون بهائیت در دانشگاه تهران ضرورت فعالیت دانشجویان مذهبی را موجب شد.3 جریان مارکسیستی در دوران فعالیت خود به جهت انسجام و سازماندهی قوی توانسته بود دانشجویان زیادی را به خود جلب نماید. شاخه جوانان حزب توده را اغلب دانشجویان تشکیل می دادند. 4
3 گرایش دانشجویی
در دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت در جنبش دانشجویی 3 گرایش را از هم می توان تمیز داد: الف) مارکسیستی ، ب) ملی ، ج) اسلامی.
علاوه بر این گرایش ها ، جنبش دانشجویی دانشگاه تهران به مقاطع زیر هم تقسیم می شود:
1. تاسیس دانشگاه تا شهریور 1320
2. شهریور 1320 تا 16 آذر 1332
3. از 16 آذر تا هجوم نظامی به دانشگاه تهران در اول بهمن 1340.
4. از حادثه اول بهمن 1340 تا اوجگیری جنبش دانشجویی در سال 1350. 5. از سال 1350 تا آستانه پیروزی انقلاب اسلامی. 5
نیروهای مذهبی دانشگاه تهران برای مقابله با 2 جریان مخالف (مارکسیسم و بهائیت) انجمن های اسلامی را تشکیل دادند که انجمن اسلامی مهندسان ، پزشکان ، معلمان و بانوان در همین جهت و سو فعالیت می کردند.
دانشگاه تبریز پس از دانشگاه تهران قدیمی ترین دانشگاه کشور است که پس از تاسیس ، نقشی مهم در تحولات سیاسی اجتماعی آذربایجان و ایران ایفا کرد.
فعالیت رسمی دانشگاه تبریز بعد از اضمحلال فرقه دمکرات در سال 1326 هجری شمسی تاسیس شد. از شهریور 1320 تا مرداد 1332 دوره تجدید حیات سیاسی به شمار می رود. 2 گرایش قدرتمند خارج از حکومت (جریان مارکسیستی و ملی گرایی) وجه غالب این دوره تاریخی است با این تفاوت که ملی گرایی آذربایجان در پیوند وسیع و وثیق با مذهب است و رهبران ملی آذربایجان در این مقطع از علمای برجسته پرسابقه در مبارزات سیاسی چون آیت الله انگجی هستند. دانشگاه تبریز در این دوره متاثر از این دو جریان فوق است.
سالهای 1329 تا 1332 ضمن آن که اعضای مخفی و باقی مانده فرقه دمکرات در پی تجدید تشکیلات خود هستند حزب توده هم در فعالیت است. و هر چه به کودتای 28 مرداد نزدیکتر می شویم جریان ملی قدرتمندتر می شود. 6
بعد از کودتای 28 مرداد، نیکسون معاون رئیس جمهور وقت امریکا به منظور بررسی مستقیم اوضاع ایران به تهران آمد. دانشجویان دانشگاه تهران در اعتراض به این سفر و تجدید روابط ایران و انگلیس روز 16 آذر دست به تظاهرات زدند و مردم را به مقاومت فراخواندند.
پس از تظاهرات ، پلیس به دانشکده فنی وارد شد و وارد کلاسها شد و با تیراندازی 3 نفر از دانشجویان به نامهای شریعت رضوی ، مصطفی بزرگ نیا و احمد قندچی کشته شدند. از آن پس 16 آذر در سالهای بعد «روز دانشجو» نام گرفت و به این مناسبت دانشجویان در اغلب دانشگاه ها کلاسهای درس را تعطیل و دست به تظاهرات و اعتصاب می زدند.
شروع فعالیت های مذهبی
کودتای 28 مرداد از سال 32 تا سالهای 39 - 1338 خفقان شدیدی را در کشور حاکم نمود از سال 1339 تا آستانه نهضت امام خمینی شاهد دوره تجدید فعالیت هواداران جبهه ملی در سطح کشور و دانشگاه تهران و سایر دانشگاه ها از جمله دانشگاه تبریز هستیم ضمن آن که در این مقطع وجود جریانی اسلامی در دانشگاه تبریز بویژه دانشکده پزشکی تحت عنوان «انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تبریز» جلوه ای خاص داشت و نقش شهید معیری (از شهدای هفتم تیر1360) در آن چشمگیر بود. 7
با فعالیت شاخه مذهبی جبهه ملی (نهضت آزادی ایران) اعلامیه ای به امضای این گروه در دانشگاه تبریز توزیع شد.
آغاز نهضت اسلامی
آغاز نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی مبارزات دانشجویی را تحت الشعاع قرار داد که سرکوب خونین 15 خرداد سال 1342 باعث رکود مبارزات سیاسی و مذهبی شد.
درگذشت مشکوک جهان پهلوان تختی در سال 1346 موجی جدید در فعالیت های دانشجویان ایجاد کرد. 8
با این حال جریان غالب در دانشگاه تبریز و سایر دانشگاهها از این سال تا سال 1352 جریان مارکسیستی و گرایش قشر دانشجو به اندیشه چپ به سبب فقدان مکتب فکری دیگری برای مبازره بود.
انجمن علمی مذهبی
حساسیت آذربایجان و سابقه فعالیت چپ و فرقه دمکرات امکان فعالیت را برای انجمن علمی مذهبی در دانشگاه تبریز فراهم آورد.
عدم دخالت در سیاست مرام این انجمن بود. با این حال برگزاری جلسات سخنرانی برای افرادی چون استاد مطهری ، 9 علامه جعفری و... از فعالیت های مثبت این انجمن بود که مورد استفاده دانشجویان مسلمان قرار می گرفت. 10
در اواخر دهه چهل سازمان مجاهدین خلق امیدهای زیادی در میان دانشجویان مذهبی ایجاد کرد. انتظار می رفت این سازمان ضمن پایبندی به دین و مذهب ، مبارزه قهرآمیز علیه حکومت را صورت دهد. برگزاری جشنهای 2500 ساله شاهنشاهی آنها را پیش از موعد مقرر رودرروی حکومت قرار داده به واکنش کشاند. دستگیری و اعدام بنیانگذاران اولیه آن ضربه مهلکی به این سازمان بود ضربه ای که موجب تقویت ناخالصی عقیدتی - مارکسیسم - در آن سازمان گردید که به تغییر مواضع ایدئولوژیک آن در سال 1354 منجر شد.
از سال 1348 با ورود تعدادی از دانشجویان مسلمان به دانشگاه تبریز تقلایی جهت مقابله با جریان چپ ، بدون ارتباط با انجمن علمی - مذهبی دانشگاه ایجاد شد که سرآغاز حرکت مهم و نامرئی جدیدی بود که نخستین نشانه های آن در سال 1350 آشکار شد.
بین سالهای 1350 تا 1352 دوره بازیابی و خودیابی نیروهای مذهبی دانشگاه تبریز است. این جریان اسلامی پس از خویشتن یابی مبارزه ای دوسویه با حکومت وابسته و جریان چپ داشت.
عمق کینه و نفرت نسبت به رژیم هدف مشترک نیروهای مذهبی و چپ بود که در مقطعی آنها را در کنار هم قرار می داد اما اختلافات عقیدتی تداوم اتحاد را تضمین نمی کرد.
تاسیس نمازخانه
شروع حرکت اسلامی در دانشگاه تبریز از اقامه نماز و تاسیس نمازخانه بود. در دوره فعالیت انجمن اسلامی دانشگاه تبریز نمازخانه هایی محقر در دانشگاه برپا شد. اما با فارغالتحصیلی این دانشجویان فعالیت این نمازخانه ها محدود و پس از تاسیس انجمن ملی و مذهبی به کنترل این انجمن درآمد. نمازخانه ، کانون فعالیت و آشنایی دانشجویان مذهبی با یکدیگر بود. این نمازخانه ها کوچک و محقر و نمازگزاران آنها هم قلیل بودند با این حال ایمان و عقیده مستحکم ، آنها را منسجم و پابرجا به ادامه راه وامی داشت. این در شرایطی بود که نماز در دانشگاه غریب بود و نمازخانه ها غریب تر و هر کس نماز می خواند امل و عقب افتاده لقب می گرفت.
اقامه نماز با خجالت
کوهنوردی مورد علاقه اغلب دانشجویان بود. اما اتاق کوهنوردی و برنامه های آن در دست چپی ها بود. کم کم در کوه هم نماز خوانده می شد اما با خجالت و شنیدن متلکهای بسیار و اعتراض های پی در پی دانشجویان چپی. کوهنوردی تمرین خودسازی و تحمل مشقات بود ، محل خالی کردن عقده دل از شرایط خفقان آلود شهر و از همه مهمتر جذب نیروی جدید چون در مسیر رفت و بازگشت فرصت بسیاری برای گفتگو وجود داشت. ایجاد شک و شبهه اعتقادی در دانشجویان تازه وارد توسط دانشجویان چپی ، نیروهای مذهبی را به تکاپو وامی داشت تا نخست ایمان خود را حفظ کنند و بعد به شبهات آنها پاسخ بدهند و از پیوستن دانشجویان تازه وارد به آن جریانات جلوگیری کنند. ازاین رو علاقه و گرایش به مطالعه کتابهای مذهبی و انقلابی در میان دانشجویان مذهبی بسیار رایج گردید.
از سال 52 تا 54 دوره ورود جدی دانشجویان مذهبی به صحنه مسائل دانشگاه می باشد. طرح شعارهای اسلامی و نام امام خمینی در تظاهرات های دانشجویی ، گسترش نمازخانه ها ، ایجاد نمازخانه های جدید، تاسیس اولین نمازخانه خواهران در دانشکده فنی ، دست به دست گشتن کتاب حکومت اسلامی حضرت امام با وجود خطرات بسیار، از مشخصات این دوره است.
علاوه بر این ، تاسیس شرکت تعاونی و صندوق رفاه توسط دانشجویان مذهبی ، به دست گرفتن اداره تریاها، دایر کردن کتابفروشی و اتاق فیلم در شناسایی و جذب نیروهای جدید و کشف استعدادها موثر بود، ضمن آن که خود پوشش خوبی برای مبارزات به حساب می آمد.
طرح نام امام خمینی
در سال 52 برای اولین بار نام امام خمینی در دانشگاه تبریز مطرح گردید. سال بعد هم در تظاهرات شهری دانشجویان مسلمان این مساله تکرار شد. سال 54 سالگرد قیام 15 خرداد حرکت گسترده چند روزه ای در دانشگاه تبریز روی داد. جالب آن که در قم هم چنین حرکتی را طلاب انجام دادند. 11
نقش شهید سلیمی و شهید آل اسحاق در این حرکت و ارتباط با قم مهم بوده است. اگر تا این سال در روز 16 آذر روز دانشجو شاهد برگزاری تظاهرات و اعتصاب بودیم سالگرد قیام 15 خرداد1342 نیز یک مناسبت برای دانشجویان مذهبی جهت تظاهرات شد. با گسترش فعالیت دانشجویان مذهبی حکومت پهلوی بر آن شد تا به نیروهای چپ کنترل شده میدان فعالیت گسترده ای بدهد. اساتید چپ دانشگاه هم بدون پروا بویژه در دانشکده ادبیات به تبلیغ و جذب دانشجویان مشغول بودند. بین سالهای 50 تا 54 اوج فعالیت گروههای چریکی در کشور است که انعکاس اخبار آن را به شکل شعارهای نوشته شده بر دیوارهای دانشگاه شاهد هستیم. دستگیری و قتل مبارزان مسلمان و غیر آن ، حرکتهای چریکی لرستان ، ترور رئیس گارد فلان دانشگاه ، مخالفت با حزب رستاخیز... در این دیوارنوشته ها حکایت از حساسیت و بازتاب این حوادث در دانشگاه تبریز دارد.
در این دوران دانشجویان کارهای خطرناک اما شیرین هم انجام می دادند. دکتر بیلان در این زمینه می گوید: من و آقای دکتر هاشمی و حسین حیدری ، عکس تمام قد شاه را که به تالار زده بودند، پایین آوردیم. یک نفر از بچه ها سر الاغی را کشیده بود که با احتیاط زیاد عکس شاه را درآوردیم و سر الاغ را در آن جاسازی کردیم و رفتیم. بعد از یک ساعت که کلاس در آنجا دایر بود ، پرده را که کنار زده بودند ، کلاس به هم خورده و تعطیل شده بود. 12
دانشجویان و روحانیت
از سال 54 تا 56 اوج مبارزات دانشجویان مذهبی دانشگاه تبریز است. در این دوره دانشجویان ساکن در خوابگاه مجبور به انتقال و اسکان در منازل سطح شهر تبریز می شوند که موجب افزایش ارتباط نزدیک آنها با مردم و نزدیکی هرچه بیشتر آنها با علمای مبارز شهر تبریز که طرفدار امام خمینی بودند ، شد. مسجد شعبان به عنوان مهمترین کانون انقلابی سطح شهر مورد توجه دانشجویان مسلمان بود. با نزدیکی دانشجویان به آیت الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی وی طی سخنرانی های خود به تایید مبارزات آنها پرداخت. ایجاد فضای باز سیاسی ، درگذشت حاج آقا مصطفی خمینی که میان مردم و دانشجویان شهادت تلقی شد، اهانت روزنامه اطلاعات به امام ، قیام 19 دی قم سرانجام به قیام تاریخی دانشجویان و نیروهای مذهبی شهر تبریز به رهبری آیت الله قاضی در 29 بهمن 1356 منجر شد، 13 حرکتی که بعد از قیام 15 خرداد سال 1342 عظیم ترین حرکت تاریخ انقلاب اسلامی به شمار می رود. این قیام ، دومین حلقه از زنجیره علل شتاب زایی بود که دور جدید و جدی مخالفت با حکومت را به سراسر ایران کشاند و شوک بی سابقه ای به جزیره ثبات امریکا وارد آورد و از این پس زنجیره چهلم ها آغاز شد.
عظیم ترین حرکت سیاسی دانشجویان مسلمان دانشگاه تبریز، روز هجدهم اردیبهشت سال 57 اتفاق افتاد که 3 شهید داشت (میرزایی ، عینی و غلامی). در این تظاهرات سازمان یافته ، شعارها همه اسلامی و به طرفداری از امام خمینی بود. این واقعه اساتید مذهبی دانشگاه تبریز را که از سالیان قبل جلساتی داشتند به دور هم جمع کرد. این اساتید با صدور اعلامیه و بیانیه و شرکت در تظاهرات به همراهی با انقلاب و جنبش دانشجویی پرداختند. رئیس دانشگاه تبریز ، دکتر منوچهر مرتضوی در اعتراض به هجوم نیروهای نظامی به دانشگاه و شهادت دانشجویان استعفاء داد. بعد از این حوادث ، دانشگاه تا پیروزی انقلاب عملا فعالیت آموزشی نداشت. تظاهرات عظیم 21 مرداد مهمترین تظاهرات دانشجویان مذهبی قبل از حکومت نظامی و اوجگیری انقلاب اسلامی بود.
با تعطیلی کلاسها، اغلب دانشجویان مذهبی به شهرهای خود بازگشتند و مبارزات ضدحکومت را پی گرفتند ، تعدادی هم که در تبریز باقی ماندند بیشتر در سطح شهر فعال بودند تا دانشگاه. این دانشجویان تلاشهایی برای مسلح شدن داشتند که پس از پیروزی انقلاب در تشکیل سپاه پاسداران متجلی شدند. در این مقطع با فعالیت نیروهای مذهبی در سطح شهر نیروهای چپ ، عمده فعالیت خود را در داخل دانشگاه متمرکز ساخته بودند. بروز حوادث خونین کردستان در سال 1358 دانشجویان مبارزه مسلمان تبریز را به آن منطقه کشاند و آغاز جنگ عراق علیه ایران ، حضور گسترده آنها در جبهه ها را ایجاب می کرد. این دانشجویان در عرصه های علمی مبارزات خود را در سطوح مختلف از طراحی تا ساخت تجهیزات پیشرفته نظامی ادامه دادند.
دانشکده فنی دانشگاه تبریز در دوران دفاع مقدس یکی از مراکز ساخت سلاحهای موردنیاز رزمندگان اسلام بود از همین رو کارگاه فنی آن در 27 دیماه سال 1367 مورد هجوم گسترده هواپیماهای نظامی عراق قرار گرفت. در نتیجه این حمله 22 نفر از دانشجویان حین جهاد علمی به شهادت رسیدند و 2 نفر دیگر هم به افتخار جانبازی نائل گردیدند. 14
پی نوشت ها:
1- رحیم رئیس نیا ، مدرسه محمدیه تبریز و تدریس مشروطه ، مجله گفتگو، شماره 18، زمستان 1376 ، ص7.
2- ر.ک به: حمید احمدی ، تاریخچه جمهوری اسلامی ایران و گروه ارانی (1316-}1304) برلن ، جامعه پژوهش های اجتماعی ایران ، 1371.
3- ر.ک به: مهدی بازرگان ، تحلیلی پیرامون دانشگاه قبل و بعد از انقلاب ، تهران ، 1363.
4- حزب توده ایران ، نگاهی به تاریخ سازمان جوانان حزب توده ، تهران ، نشر گروه آذرنوش ، بی تا.
5- اسنادی از جنبش دانشجویی ایران ، (1357-}1329)، ج اول ، به کوشش علی رضا اسماعیلی ، عیسی عبدی ، تهران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، 1380، صص 6و7.
6- رحیم نیکبخت ، جنبش دانشجویی تبریز به روایت اسناد و خاطرات ، تهران ، سوره مهر،1381 ، ص 84 به بعد.
7- همان ، ص 94
8- خاطرات پانزده خرداد ، تبریز ، قسمت دوم ، به کوشش علی باقری ، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی ، صص 80 - 70
9- سند شماره یک.
10- از جنوب لبنان تا جنوب ایران ، خاطرات سردار رحیم صفوی ، تدوین مجید نجف پور ، تهران ، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 1383، ص 48.
11- ر.ک. به: حماسه 17 خرداد 1354 حوزه قم ، به کوشش علی شیرخانی ، تهران ، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 1377.
12- رحیم نیکبخت ، جنبش دانشجویی تبریز، تهران ، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، صص 588-589.
13- سند شماره سه.
14- واحد ، نشریه مرکزی یادواره شهدای دانشجو، تبریز 1381 ، صص 11 و 10.
رحیم نیکبخت
