ما برای« گوش» می نویسیم نه« چشم»

در رادیو برای شنیده‌شدن باید نوشت. به عبارتی برای گوش باید نوشت، نه برای چشم. در نوشتارهای رادیویی، به کرشمه‌‌های گفتاری نیاز است، نه کرشمه‌‌های نوشتاری، اما در این میان، عوامل گوناگونی در شکل‌گیری زبان نوشتاری هر برنامه رادیویی اثرگذار هستند که می‌توان به موضوع برنامه، اهداف، قالب، مخاطبان، زمان پخش برنامه و علایق و گرایش‎های زبانی تیم برنامه‌ساز یعنی تهیه‌کننده، سردبیر، نویسنده و گوینده اشاره کرد. از مسائلی که زبان برنامه را از جنبه واژگان تحت تأثیر قرار می‌دهد، موضوع و محتوای آن است.

در رادیو تقریبا با 11 طیف موضوعی متفاوت که عبارتند از اجتماعی، علمی، فرهنگی، ادبی، هنری، تاریخی، سیاسی، اقتصادی، ورزشی، تفریحی و سرگرم‌کننده سرو کار داریم. بدیهی است برنامه‌ای که موضوع آن علمی است با برنامه‌ای که موضوع آن ادبی است زبان یکسانی ندارد. در مطالب علمی، اصطلاحات و تعبیرها تا حدودی مشخص است. زبان نوشتاری در برنامه‌های علمی بدون بار عاطفی است و ساختاری شفاف، صریح و کاربردی دارد. در متن علمی جمله به روشن‌ترین وجه و صرفا برای رساندن معنا و انتقال اطلاعات و مفهوم به کار برده ‌می‌شود و کلمات و اصطلاحات خارجی نباید ذهن مخاطب را درگیر خود کند.

برخلاف برنامه‌های ادبی که زبان نوشتاری آن شامل ترکیب‌های خیال‌انگیز و صنایع لفظی نظیر ایهام، استعاره و کنایه است، در متن ادبی علاوه بر مفهومی که از ساخت یک جمله موردنظر است خود واژه‌ها، الفاظ و صورت عبارات هم به دلیل برانگیختگی حس‌ و تاثیر عاطفی در مخاطب حائز اهمیت‌ است. اینها در مجموع زبان نوشتاری برنامه علمی را از برنامه ادبی متمایز می‌کند.

همین اختلاف هم در نویسندگی برنامه‌های سیاسی با دیگر برنامه مشاهده می‌شود. در برنامه‌های سیاسی نیز برای بسیاری از مفاهیم، تعابیر و اصطلاحات معینی وجود دارد که چون این اصطلاحات حامل بار معنایی شناخته‌شده‌ای هستند نمی‌توان از مترادف لغوی آنها استفاده کرد.

در ادبیات سیاسی رادیو بخصوص در تفاسیر و تحلیل‌های سیاسی، نویسنده حق تفنن زبانی ندارد و باید در طرز جمله‌بندی و انتخاب واژگان بسیار دقیق باشد. این دقت در برنامه‌های خبری به اوج خود می‌رسد، چون نویسنده باید مراقب نحوه جملات و تقدم و تاخر عبارات باشد که جمله معانی ضمنی یا مفهوم دیگری را غیر از آنچه هدف نویسنده است، القا نکند.

آنچه گفته شد از نظر تاثیر موضوع در زبان نوشتاری برنامه‌های رادیویی است، اما این تنها موضوع نیست که زبان برنامه را تحت تاثیر قرار می‌دهد، بلکه اهداف کار و قالب‌های انتقال پیام هم در این میان نقش بسزایی دارد. برنامه‌ای که صرفا هدف آن اطلاع‌رسانی و جنبه ارشادی است با برنامه‌ای که هدف آن سرگرم‌کننده است، زبانی متفاوت دارد. نویسنده در برنامه‌های سرگرم‌کننده می‌تواند به سیاق محاوره‌ای گرایش پیدا کند،‌ حال آن‌که نویسندگی برای برنامه‌هایی که رویکرد آموزشی، اطلاع‌رسانی، خبری و... دارند با مراتبی از سنجیدگی زبانی و رعایت زبان معیار همراه هستند.

سیما پویا