اجتهاد در دین، بهترین و عاقلانه‌ترین مسیر برای ممانعت دینداران از تحریف دین است

اجتهاد در برابر تحریف

دین چیست؟ پاسخ به این پرسش از سویی بسیار ساده و از‌سوی‌دیگر بسیار دشوار است. پاسخ به این پرسش از این جهت ساده است که طبیعتا از هر یک از مومنین و دینداران، انتظار می‌رود بتوانند پاسخ دهند که به چه چیز ایمان دارند. اگر دین همان است که مجموعه دینداران به آن ایمان دارند، بنابراین هر یک از دینداران، اعم از کم‌اطلاع‌ترین و کم‌سوادترین آنها، باید بتواند پاسخ این پرسش را بدهد، چرا که پاسخ این پرسش، همان چیزی است که او به‌آن باور دارد. چنین ادعایی صحیح است. اگر مراد از دین ، باورهای ایمانی مشترک جامعه دینداران است، از آنجا که عمده اعضای جامعه، چندان از دین و حقایق آن، درکی ژرف و عمیق ندارند، بنابراین، تعریف دین چندان کار دشواری نیست.

کد خبر: ۵۷۵۹۸۵

اما دین معنایی دیگر نیز دارد. معنای دوم از دین، با معنای اول مرتبط است، ولی با آن تفاوت دارد. دین به معنای اول، به باورهای اولیه و ساده‌ای که با پذیرش آنها، فرد عضو جامعه دینداران محسوب می‌شود، اطلاق می‌شد، اما دین به معنای دوم، به معنای منظومه‌ای کامل است که عقاید دینی و زمینه‌های هر یک از عقاید، در آن تبیین شده و به هم مرتبط می‌شوند.

دین به این معنا، همه عقاید، اعم از اولیه و اصلی و نیز فروع را در بر می‌گیرد و در ضمن معنا و مفهوم عقاید و اعمال دینی در آن تفهیم می‌شود. به این معنا، دیندارای معنایی ژرف است و معرفت به آن به سادگی میسر نیست و تدقیق و تامل فراوان می‌طلبد.

بنابراین دین به معنای دوم، بسادگی تعریف‌پذیر نیست و هر‌کس‌ در مجموعه دینداران پذیرفته شده است، توان تعریف و تفهیم آن را ندارد. برای شناخت معنای دوم از اصطلاح دین، دیدگاه کارشناسانه لازم است، به عبارت دیگر، افرادی به عنوان عالم دینی، که زمان زیادی از اوقات زندگی خود را برای فهم معارف عمیق دینی‌ صرف کرده‌اند، می‌توانند درباره دین، دیدگاه کارشناسی ارائه دهند. این مطلب در چارچوب سنت اسلامی تحت مفهوم «اجتهاد» فهمیده می‌شود. برای فهم صحیح معارف دین اسلام، مسیر اجتهاد گشوده شده است و از قرون اولیه ظهور اسلام و به‌ویژه بعد از غیبت امام عصر(عج)، اجتهاد جایگاه ویژه‌ای در‌میان شیعیان پیدا کرد.

البته باید به این نکته توجه داشت که این مجموعه از کارشناسان دینی نیز نمی‌توانند هرگونه دیدگاهی را به عنوان درکی از دین معرفی کنند، چرا که دین، دارای تاریخ و باورهای مشخص و معینی است و هر گونه دیدگاه کارشناسی درباره آن ‌باید منطبق با تاریخ و باورهای شناخته شده باشد و هرگونه فهم جدید از دین ‌باید با منطق و اسلوبی عقلانی و قابل باور صورت گیرد.

بر اساس آنچه بیان شد، اظهار نظر درباره دین به معنای دوم‌که طبیعتا با داعیه فهم عمیق و ژرف باورهای دینی صورت می‌گیرد، نیازمند اطلاع جامع و عمیق و تحقیق بسیار روی تاریخ باورهای دینی و نیز فهم مقبول و تفسیر صحیح از این باورهاست.

در غیر این صورت، باورها و عقاید دینی، نه‌تنها نجات بخش بشر از گمراهی نخواهد بود، بلکه امکان دارد با بدفهمی و تفسیر نادرست، موجب انحراف بیشتر فرد و سقوط او را فراهم کند. باورهای دینی در صورت تحریف، همچون آب زلال بارانی خواهد بود که با گل و لای زمین درآمیخته می‌شوند و نه تنها خوردن آن برای انسان مفید نیست، بلکه آسیب رسان نیز خواهد بود.

اما نکته مهم‌تری که درباره این موضوع وجود دارد، مساله معرفی معارف عمیق دینی به عوام دیندار است. چنین کاری لزوما باید به واسطه اهل تحقیق و پژوهش دینی صورت گیرد تا عوام دیندار را که چندان فرصتی برای تحقیق ژرف روی معارف دینی ندارند، به برداشت نادرست و کج‌فهمی از باورهای دینی منجر نکند. دیگر این‌که حتی در بین اهل تحقیق و پژوهش نیز، هنگام سخن گفتن از باورهای دینی، مرزها و حدود دینی رعایت شود. قواعد دینداری، هنگام تفهیم معارف و باورهای دینی ‌باید رعایت شود. نمی‌توان به دلخواه معارف دینی را تفسیر و برخی از حدود دینی را پذیرفته و برخی دیگر را نادیده انگاشت، بویژه این‌که حدود نادیده انگاشته شده در بسیاری از موارد، مهم‌تر از مفاهیم و باورهایی است که با برداشتی ذوقی، تفهیم و تفسیر می‌شوند.

عوام دیندار، با توجه به خصلت عوامانه خود، به ساده‌کردن مفاهیم مذهبی و نیز احساسی معرفی‌کردن حقایق دینی تمایل دارند، چرا که با این کار، دین براحتی فهمیده می‌شود و زحمت چندانی را نمی‌طلبد.

ولی یک پژوهشگر و یک عالم دینی نباید اسیر این گرایش شود و به میل عوام، تماما هنگام معرفی مفاهیم دینی، به سوی خواسته آنها کشیده شود. بلکه ‌باید فهم اولیه و ساده آنها را به سوی فهمی عمیق‌تر و در عین حال صحیح‌تر از باورهای دینی سوق دهد.

به این وسیله، دینداری عوام به مرور زمان در مسیر تکامل و عمیق‌تر‌شدن قرار می‌گیرد و برداشت نادرست و سوءفهم از باورهای دینی جای خود را به برداشت‌های صحیح‌تر و عمیق‌تر خواهد داد. عالمان دینی، با معنا کاوی درباره اصطلاحات دینی، عوام را نیز در مسیر فهمی ژرف از حقایق قرار خواهند داد. با چنین کاری، عوام دیندار نیز بسادگی، اسیر تحریف‌های احتمالی در دین نخواهند شد و در برابر تبیین‌های نادرست و تبلیغ‌های کج‌فهمانه دینی، به سلاح توانای «آگاهی دینی» مجهز خواهند بود.