آگاهی‌بخشی در هیاهو

در جریان انتخابات هم مردم وارد حوزه تحلیل می‌شوند، بنابراین به اطلاع‌رسانی، تحلیل و تفسیر لازم برای کمک کردن به مردم و حضورشان در رأی‌گیری نیاز است به همین منظور نقشی که رسانه‌های جمعی بویژه رادیو، تلویزیون و مطبوعات و در مرحله بعد رسانه‌های الکترونیکی دارند، رساندن آگاهی به مردم، هوشیارسازی و آماده کردن آنها برای یک تصمیم درست است.

طبیعتا اگر مردم شناخت درستی از افکار، آمار و ارقام نامزدهای انتخاباتی داشته باشند، رای آنها ارزش بالاتری خواهد داشت، زیرا مبتنی برآگاهی است. در اینجا معلوم می‌شود اگر ما در جامعه‌ حضور آگاهانه و هوشیارانه مردم همراه با اخذ آرای ناشی از آگاهی و دانش آنها را داشته باشیم رای‌گیری حاصل خوبی خواهد داشت، زیرا برگرفته از مشارکت آگاهانه مردم است. همیشه مشارکت آگاهانه مردم حاصل و نتیجه بهتری از مشارکت ناآگاهانه و تصمیمات مبتنی بر احساس و تعصب داشته است.

در بحث آسیب‌شناسی برنامه‌های انتخاباتی تلویزیون باید بگویم یکی از مهم‌ترین وظایف صدا و سیما ارائه برنامه‌های نامزدهای انتخاباتی است و هر نامزد انتخاباتی که وارد عرصه می‌شود براساس دانش، تجربه‌ و شناختی که از مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه دارد راه‌ حل و برنامه‌هایی پیشنهاد می‌کند و مبتنی بر آن برنامه‌ها، شعارهایی بر‌می‌گزیند و تبلیغات هم خواهد کرد. در ادامه ستادهای انتخاباتی نامزدها براساس برنامه‌هایی که نامزد انتخاباتی در نظر دارد، تبلیغات می‌کنند که ممکن است از تلویزیون هم به نمایش گذاشته شود، اما واقعیت آن است که صدا و سیما یک وظیفه مهم دارد و آن صرف‌نظر از تبلیغاتی است که معمولا نامزدهای انتخابی برای خود راه می‌اندازند.

آنها باید ورای این تبلیغات، برنامه‌هایی تولید کنند که شناخت دقیق‌تری از نامزدها به مردم داده شود، زیرا تبلیغات جنبه‌های مثبت نامزدها را مطرح می‌کند. در اینجا رسانه و وسایل ارتباط جمعی وظیفه دارند پرسش‌های مردم را به اطلاع نامزدها برسانند و متقابلا پاسخ آنها را علنی کنند.

در صورت داشتن برنامه‌هایی مبتنی بر دانش و پیش‌بینی‌های عقلی می‌توانیم شاهد یک رقابت خوب باشیم، در غیر این صورت ممکن است در هیاهوی تبلیغات، آرایی که قرار است با هوشیاری به نامزدهای انتخاباتی برسد مخدوش شود؛ بنابراین صدا و سیما می‌تواند با برنامه‌های خبری، ارائه تفسیر و برگزاری مناظره‌های تلویزیون مخاطب بیشتری را همراه کند. البته در این مسیر می‌توان از تجربیات کشورهای پیشرفته نیز استفاده کرد، هرچند ما نیز در دوره قبل از انتخابات ریاست جمهوری تجربیات خامی در این زمینه داشتیم، اما این تجربیات خام می‌توانند پخته‌تر شوند و به شکل بهتری شاهد حضور همه‌جانبه نامزدهای انتخاباتی و مردم در صحنه انتخابات باشیم.

ما باید جامعه خودمان را که یک جامعه ایرانی ـ اسلامی است بشناسیم، زیرا نمی‌توانیم مثل برخی کشورها حریم اخلاقی را شکسته یا در برنامه‌های تبلیغاتی، نامزدهای انتخاباتی را مانند کالا به فروش برسانیم. اتفاقا در این زمینه یک نویسنده آمریکایی می‌گوید وقتی می‌خواستند ریچارد نیکسون را رئیس‌جمهور آمریکا کنند ما به او می‌گفتیم چگونه لبخند بزن، لباس بپوش یا غذا بخور و در این زمینه کتابی هم باعنوان «یک رئیس‌جمهور به فروش می‌رسد» چاپ شد. در واقع ما یک آدم را مثل کالا بسته‌بندی کردیم و به مردم فروختیم!

البته در ادامه، ماجرای واترگیت به وجود آمد. ماجرا از این قرار بود که طرفداران ریچارد نیکسون در ساختمان رقیبان انتخاباتی خود به این نام در واشنگتن، شنود گذاشته بودند و وقتی پلیس متوجه شد، ریچارد نیکسون به دلیل دروغگویی مجبور به استعفا شد. روزنامه واشنگتن پست افشاکننده این ماجرا بود. آنها تحقیقات بسیاری طی ماه‌های متوالی کرده و در نتیجه متوجه شدند رئیس‌جمهور خود در این ماجرا نقش داشته است و این قضیه سبب شد «روزنامه‌نگاری تحقیقی» باب شود.

یکی از شیوه‌هایی که معمولا در دنیا برای اطلاع‌رسانی انتخاب می‌کنند، مناظره است؛ اما ما در دوره گذشته به دلیل کمبود تجربه آمدیم مناظره‌های تلویزیون را به صورت پخش مستقیم ارائه کردیم. به هر حال برنامه‌های زنده لغزش‌ها و پرش‌هایی دارند. با به‌کارگیری شیوه پخش غیرمستقیم، به حریم خصوصی افراد تجاوزی نمی‌شود. آنها مجبورند فقط برنامه‌های خود را ارائه کنند و به همدیگر اهانت نکنند و پای شخص سومی را هم وسط نکشند، اما متاسفانه برنامه‌های زنده آسیب و زیان‌هایی با خود به همراه دارد.

نقش مجری در مناظره‌های انتخاباتی

نه‌تنها مجری مناظرات انتخاباتی، بلکه همه مجری‌ها در برنامه‌های کودک، نوجوان، خانواده و برنامه‌هایی که برای عموم تولید شده‌اند باید اصولی را رعایت کنند. ارائه جمع‌بندی از بخش‌های مختلف از وظایف مجری است؛ اما چه کسی می‌تواند این کار را انجام دهد؟ مجری‌ای که خودش علم و تسلط کافی به موضوعات مطرح شده داشته باشد و راهبردها را خوب بشناسد، نباید اجازه دهد مخاطب از پای گیرنده بلند شود، مباحث تکراری مطرح شود، طرفین مناظره از بحث دور شوند، وارد حریم خصوصی یکدیگر شوند یا مدارک و شواهدی را که آسیب اخلاقی و روحی به افراد دیگر می‌رساند، رو کنند.

یک مجری برنامه مناظره باید از دانش، تجربه، هوشیاری و آگاهی بسیاری برخوردار باشد، زیرا محور اصلی برنامه اوست. نه‌تنها باید زمان را دقیقا کنترل کند، بلکه باید بحث را نظارت کرده و به سمت هدف سازمان صدا و سیما که همان آگاهی دادن به مخاطب است، بکشاند. گاهی دیده می‌شود یک مجری به دلیل نداشتن تجربه کافی به جای آن که جدال رسانه‌ای میان دو نفر را کاهش و به سمت بحث‌های عقلانی سوق دهد، آن را دامن می‌زند و گسترش می‌دهد. شأن سازمان صدا و سیما به عنوان یک رسانه ملی و دانشگاه عمومی حکم می‌کند مناظره‌ها را در محیطی سالم، منصفانه و با حضور مجریان بسیار حرفه‌ای برگزار کند.

پیشنهاد استفاده از استادان دانشگاه

پیشنهاد می‌‌شود مجری مناظره‌هایی که در دانشگاه‌ها برگزار می‌شود از استادان باشد، تست و امتحان گرفته و بهترین مجری را انتخاب کنند نه آن که یکشبه تصیم بگیرند و بگویند آقای فلانی مدیر فلان شبکه است و در دانشگاه هم تدریس می‌کند پس همین را انتخاب کنیم. شاید آن فرد قوی باشد، اما لازم است از مجریان قوی‌تری هم تست بگیریم و بعد به انتخاب اقدام کنیم.

گر چه فلسفه اصلی‌ انتخابات، آگاه بودن و انتخاب فرد صالح است، اما در انتخاب مجری مناظره به دنبال انتخاب اصلح نیستیم و گاهی انتساب می‌کنیم نه انتخاب و اینجاست که رسانه معتبر و مورد اعتماد مردم دچار خدشه خواهد شد. اعتماد چیزی نیست که اگر شکننده شد یا ترک برداشت بتوان آن را بند زد، بلکه رو به زوال و شکستن می‌رود.

اعتماد به رسانه مسأله بسیار مهمی است. رقبای ما خارج از کشور مرتب در حال افزایش اعتماد هستند، گرچه تعداد افرادی که به آن رسانه‌ها روی می‌آورند کم است؛ اما متاسفانه اعتماد بالایی را در آنها ایجاد کرده است و صدا و سیمای ما به دلیل داشتن مخاطب انبوه موظف است اعتماد مخاطبان را افزون کند.

دو راه برای دستیابی به این هدف وجود دارد. ابتدا داشتن برنامه‌های قوی و مجریان حرفه‌ای و دوم این برنامه‌ها را قبل و پس از پخش به بوته داوری و امتیازدهی استادان سرشناس حوزه علم سیاست و ارتباطات بگذارند. آنها می‌توانند اشتباهات خود را بیرون بکشند تا برنامه‌های بعدی با کیفیت بیشتری پخش شوند.

پی‌نوشت:

دکتر امیدعلی مسعودی

عضو هیات علمی و مدیرگروه فرهنگ و ارتباطات دانشگاه سوره