فیلمنامهنویس انیمیشن چون در قید و بند واقعیت نیست، میتواند دنیایی کاملا فانتزی خلق کند
نوشتن با قوانین خیال!
عمر انیمیشن در ایران خیلی کوتاه نیست، اما تا پیش از راهاندازی شبکه تلویزیونی پویا و قبل از شکلگیری مرکز پویانمایی صبا، تولید انیمیشن به ساخت آثار هنری و جشنوارهای محدود میشد و به همین دلیل جنبههای مختلف تولید انیمیشن کمتر مورد توجه قرار میگرفت، اما این روزها براساس تقاضای ایجاد شده، هم تولید انیمیشن اهمیت بیشتری پیدا کرده و هم ابعاد مختلف آن از جمله فیلمنامهنویسی مورد توجه قرار گرفته است.
فیلمنامه انیمیشن به تبع ویژگیهای خاص این هنر، تفاوتهایی با دیگر فیلمنامهها دارد و حائز تعاریف و جایگاه ویژه است؛ جایگاهی که به گفته بسیاری از تولیدکنندگان انیمیشن در کشورما دارد شکل و قوام میگیرد.
نوشتن در دنیایی کاملا کنترل شده
مهمترین ویژگی انیمیشن، دنیای وسیع آن است که همه چیز و همه کس و همه موضوعات را در بر میگیرد و نویسنده آزاد است تا بینهایت تخیل و رویای خود سفر کند و هر آنچه را ناشدنی است، شدنی و باور پذیر سازد.
محمد برومند - نویسنده و انیماتور- ضمن تائید این نکته توضیح میدهد: در فیلمهای زنده نویسنده مجبور است قوانین فیزیک را رعایت کند، اما فیلمنامهنویس انیمیشن واقعیت را نادیده میگیرد. قهرمان او میتواند همچون کاغذ تا شود و دوباره به شکل اولش در بیاید، در هوا راه برود و هنگامی که به او تیراندازی میشود نمیرد، به شکلها و اندازههای مختلف تبدیل شود و...
نویسنده انیمیشن «آریو پهلوان کوچک» معتقد است فیلمنامهنویس انیمیشن باید تخیل قوی و ذهنی پویا داشته باشد، زیرا تخیل، شگفتی و شادی از مهمترین ویژگیهای یک انیمیشن هستند.
برومند درباره لزوم فیلمنامه قوی برای تولید انیمیشن میگوید: در سینمای انیمیشن به دلیل آنکه بازیگر وجود ندارد و همه چیز از قبل باید کاملا مشخص شود و مراحل مختلف فنی خاصی همچون طراحی شخصیت، استوری بورد، زمانسنجی حرکت و تایم نماها و... وجود دارد، جایی برای بداههپردازی وجود ندارد و اگر کارگردان نظر خاصی داشته باشد یا اگر بخواهد به بدلیل مشکلات فنی و... تغییراتی در متن ایجاد کند، بهتر است در هماهنگی و تعامل با نویسنده این اتفاق صورت گیرد تا نتایج بهتری حاصل شود.
علیرضا فرمانی نیز معتقد است: فیلمنامه انیمیشنی که مخاطبش کودک است باید فرصتی باشد برای تخیل و رویاپردازی کودکان. او که کارگردانی انیمیشنهای «نمکی و مار عینکی» و بازنویسی فیلمنامه «قصههای آسمانی» و نگارش «شجاع مرد کوچک» را در کارنامه دارد، داستانپردازی و کشش دراماتیک را از دیگر مولفههای یک فیلمنامه خوب برای انیمیشن میداند.
طراحی دنیای فانتزی
مهرداد رجبی درباره تفاوت فیلمنامهنویسی برای انیمیشن با دیگر گونههای نمایشی میگوید: وقتی برای یک اثر زنده فیلمنامه مینویسید از خودتان میپرسید اگر فلان اتفاق بیفتد چه خواهد شد، اما وقتی برای انیمیشن فیلمنامه مینویسید از خودتان میپرسید چطور است که فلان اتفاق بیفتد؟ و فیلمنامهنویس انیمیشن با توجه به جوابی که به سوال خودش میدهد وارد دنیای فانتزی انیمیشن میشود و فضای داستانش را طرحریزی میکند.
وی در توصیف فیلمنامهنویسی برای انیمیشن میگوید: در زندگی این قوانین نیوتن است که جواب رویدادها و معادلات را روشن میکند، در دنیای هنر ما با قوانین نسبیت اینشتین سر و کار داریم و در دنیای انیمیشن قوانین کوانتوم جاریست!
این فیلمنامهنویس ضمن تاکید بر اهمیت عنصر خیال در انیمیشن تشریح میکند: خیال برای انیمیشن مهم است، اما شاید ضروری نباشد و این مسالهای است که دربارهاش بحث زیاد است. چراکه انیمیشن به خودی خود جذاب است و میتواند بهعنوان یک گونه قابل کنترل برای ساخت آثار مخصوص کودکان بسیار مناسب باشد.
رجبی در اینباره توضیح میدهد: مثلا بینوایان هم به صورت تئاتر، هم سینمایی و هم به صورت انیمیشن به نمایش درآمده است. علاوه بر جذابیت، همین که انیمیشن قابل کنترل است و میتوان همه نماهای آن را طوری ساخت که ذهن کودکان هنگام تماشا به حواشی صحنه پرت نشود، از این گونه برای ساخت آثار واقعی هم بهره گرفته میشود.
فیلمنامه برای انیمیشن ایرانی
شناخت نویسنده از دنیای انیمیشن و ویژگیهای نگارش این نوع فیلمنامه ازجمله مواردی است که محمد برومند به آن اشاره میکند و میگوید: فیلمهای انیمیشن به گونههای تلویزیونی، سینمایی و هنری (یا فیلمهای کوتاه جشنوارهای) تقسیمبندی میشود. بیشک هنگام نوشتن هر کدام از این گروهها، نویسنده باید نکاتی را مد نظر قرار دهد. مثلا در آثار تلویزیونی تولید انبوه و ارزان، انتخاب تکنیک مناسب تولید و... مهم است حال آنکه در فیلمهای کوتاه جشنوارهای، نویسنده نگران هیچ کدام از موارد فوق نیست و تنها به ارائه بهتر اثر خود در شکلی خلاقانه و هنری میاندیشد.
علیرضا گلپایگانی، تهیهکننده و مشاور فیلمنامه پهلوانان معتقد است فیلمنامه انیمیشن مانند فیلمنامههای سینمایی میتواند اقتباسی یا تالیفی باشد، اما از نگاه او فیلمنامههای اقتباسی انیمیشن در کشور ما روند نادرستی را طی میکنند.
او در اینباره توضیح میدهد: فیلمنامهنویسی اقتباسی برای انیمیشن در کشور ما همچون یک دیوار کج در حال پیشروی است. قصهها با همان ساختار و شیوهای که در کتاب روایت میشود، برای ساخت انیمیشن مناسب نیست؛ انیمیشن باید با الهام از قصههای مکتوب و فیلمنامههای متناسب با تکنیکهای تولید انیمیشن ساخته شود.
گلپایگانی تاکید میکند: متاسفانه کارگردانهای انیمیشن خودشان فیلمنامه مینویسند؛ چون ما فیلمنامهنویسی نداریم که در زمینه انیمیشن به صورت متمرکز فعالیت کند و در این زمینه صاحب تجربه شده باشد.
این تهیهکننده معتقد است: محدودیت مالی باعث میشود بودجه کافی به فیلمنامه اختصاص پیدا نکند و نبود آینده روشن هم مزید بر علت شده تا افراد کمتری به طور تخصصی به نوشتن فیلمنامه برای انیمیشن روی بیاورند. به همین دلیل کسانی را میشناسیم که فیلمنامهنویسی برای سینما و تلویزیون حرفه آنهاست، اما فیلمنامهنویسی برای انیمیشن یک شغل محسوب نمیشود. به عبارتی تولید انیمیشن در کشورمان هنوز به جایگاهی نرسیده که افرادی بخواهند زندگی و وقتشان را به فیلمنامهنویسی برای آن اختصاص بدهند.
مهرداد رجبی نیز با گلپایگانی در این زمینه همعقیده است. او درباره شرایط کنونی فیلمنامهنویسی برای انیمیشن در کشورمان میگوید: فیلمنامه انیمیشن در کشور ما همان جایگاهی را دارد که فیلمنامهنویسی برای فیلمهای سینمایی و آثار تلویزیونی دارد. همان مسائل، همان مشکلات و همان قوانین در مورد فیلمنامهنویسی برای انیمیشن وجود دارد با این تفاوت که تولیدات انیمیشن بسیار شریفتر هستند.
رجبی میافزاید: محدودیت بودجه و امکانات، مقوله زمان و دیگر مواردی که بر فیلمنامهنویسی برای آثار زنده تاثیر میگذارد در مورد فیلمنامهنویسی برای انیمیشن هم موثر است با این تفاوت که در دنیای انیمیشن دیگر ستارهها یا هنرپیشه شناخته شده ندارید که بخواهید مخاطب را به وسیله آنها با اثر همراه کنید.
اما علیرضا فرمانی در اینباره نظری کاملا متفاوت دارد، او درباره وضع کنونی فیلمنامهنویسی برای انیمیشن میگوید: خوشبختانه با شکلگیری مراکزی مانند صبا، تولید انیمیشن در کشور رشد زیادی داشته و همین باعث شده در زمینه فیلمنامه هم شاهد رشد باشیم. زمانی انیمیشن در کشور ما صرفا نقاشی متحرک بود، اما حالا از این مرحله رد شدهایم. در کنار پیشرفت تکنولوژی و حرفهایتر شدن ابزارهای تولید انیمیشن نوع نگاه به این هنر هم عوض شده و حالا در مقایسه با گذشته خیلی جدیتر شده است.
این کارگردان معتقد است حالا که فیلمنامهنویسی برای انیمیشن در مرحله رشد قرار گرفته لازم است نویسندگان این رشته فیلم انیمیشن زیاد ببینند و با تکنیکهای ساخت انیمیشن، ویژگیها و محدودیتهای هر تکنیک آشنا شوند.
فرمانی معتقد است با گذشت زمان فیلمنامهنویسان این رشته با زیر و بمهای کار بیشتر آشنا خواهند شد. وی در اینباره توضیح میدهد: فیلمنامه انیمیشن باید متناسب با تکنیک اجرایی آن نوشته شود تا مشکل اجرایی به وجود نیاید. همچنین نویسنده باید بداند چطور میشود هزینههای تولید را کاهش داد و چه پیامی را در اثرش بگنجاند که تا زمان ساخته شدن انیمیشن و نمایش آن همچنان تازگی داشته باشد.
فیلمنامهنویسی برای صبا
تاسیس مرکز پویانمایی صبا سبب شده انیمیشن اهمیت بیشتری پیدا کند و بهعنوان یک امر جدی مورد توجه قرار بگیرد. علیرضا فرمانی ضمن تاکید بر این نکته میگوید: رشد تولید انیمیشن باعث شده فیلمنامهنویسی برای انیمیشن هم معنا پیدا کند و جایگاه خودش را به دست بیاورد. البته همه فیلمنامههایی که الآن نوشته میشوند فیلمنامههای خوبی نبوده، اما مهم این است که تجربههای متنوعی در این زمینه صورت میگیرد و دیگر فقط کارگردانهای انیمیشن برای خودشان فیلمنامه نمینویسند.
علیرضا گلپایگانی نیز در اینباره میگوید: درخواستهای سفارشدهندگان یکی از دیگر آفتهای فیلمنامههای انیمیشن در کشور ماست؛ مواردی که سفارشدهندگان میخواهند به هر ترتیب وارد یک اثر انیمیشنی شود از جذابیت آثار میکاهد. اما خوشبختانه مرکز پویانمایی صبا در اینباره بسیار انعطافپذیر ظاهر شده است.
تهیهکننده انیمیشن «پهلوانان» و مشاور این فیلمنامه، درباره رویکردهای مرکز پویانمایی صبا توضیح میدهد: در سالهای اخیر، محصولات صبا تنوع ساختاری قابل توجهی پیدا کردهاند و این در حالی بود که بسیاری از ما گمان میکردیم چون قرار است صبا قطب انیمیشن دینی شناخته شود و انیمیشنهای بومی و مذهبی متناسب با فرهنگ ایرانی بسازد حتما سختگیرانه عمل خواهد کرد، اما آثار تولید شده حکایت از تنوع دارد و در پنج سال گذشته شاهد آثار متنوعی با داستانها و تکنیکهای مختلف را در مرکز صبا شاهد بودهایم.
گلپایگانی درباره فیلمنامههای مورد توجه مرکز پویانمایی صبا میگوید: مرکز پویانمایی صبا سعی کرده به سراغ مضامینی برود که کمتر در انیمیشنهای خارجی به آنها پرداخته شده و جای خالی آنها در انیمیشن احساس میشود؛ بنابراین به نظر میرسید فیلمنامههای محدودی قابلیت تولید شدن در صبا را داشته باشند، اما نکته اینجاست که درباره همین مضامین محدود هم میتوان متنوع نوشت.
این استاد دانشگاه، ضمن اشاره به نبود رشتهای مختص فیلمنامهنویسی برای انیمیشن در دانشگاههای کشور درباره نویسندگان فعلی فیلمنامههای انیمیشن میگوید: فیلمنامههای انیمیشن بیشتر توسط خود کارگردانها نوشته میشود یا کسانی که متعلق به دنیای ادبیات هستند. به همین دلیل فیلمنامههای انیمیشن از پختگی لازم برخوردار نبوده و برخی از آنها جذابیت بصری ندارند و مثل یک کتاب هستند.
او ضمن تاکید بر تفاوت بین شیوه ارائه یک داستان خوب در یک کتاب با شیوه ارائه آن به صورت انیمیشن میگوید: دانستن شیوه فیلمنامهنویسی با توانمند بودن در این زمینه متفاوت است؛ ممکن است یک نویسنده درباره تکنیک فیلمنامهنویسی بداند، اما فیلمنامه خوب نوشتن نیاز به کار مداوم و تجربه و تخصص دارد.
مهرداد رجبی نیز مرکز پویانمایی صبا را جایگاهی برای رشد انیمیشن در ایران میداند و درباره تاثیر مرکز پویانمایی صبا بر فیلمنامهنویسی انیمیشن میگوید: صبا از بدو پیدایش نسلی از انیماتورها را تربیت کرد و همزمان با آن فیلمنامهنویسی را نیز آموزش داد. حالا این فیلمنامهنویسان بستر لازم برای ارائه آثارشان را دارند و در نتیجه خودشان رشد خواهند کرد. صبا هم میتواند با حمایت از آثار خوب و ارائه امکانات و بودجه بیشتر به رشد آنها کمک کند. متاسفانه حمایت از سریالها و کارهای زنده بیشتر است و انیمیشن کمتر با مهر مسئولان روبهرو میشود.
آذر مهاجر / گروه رادیو و تلویزیون
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
