کشف اولین شواهد یک بیماری انگلی

مسعود نظام‌آبادی، دانشجوی دکتری باستان‌انگل‌شناسی دانشگاه بزانسون فرانسه با همکاری دکتر مرجان مشکور، استاد ایرانی این دانشگاه و جمعی از محققان فرانسوی در این پژوهش که اولین مطالعه درخصوص بیماری‌های انگلی در محوطه‌های باستان‌شناسی فلات ایران است، موفق به کشف 12 تخم از کرم‌های انگلی موسوم به کرم‌کدو در مومیایی طبیعی مرد نمکی شماره 5 چهرآباد زنجان شده است.

نظام‌آبادی در این گفت‌و‌گو از باستان‌انگل‌شناسی، اطلاعات حاصل از این علم و یافته‌های جالب خود درباره مرد نمکی شماره پنج می‌گوید.

لطــفا کمی درباره زمینه تخصصی خود ـ باستان‌انگل‌شناسی ـ توضیح دهید . یافتن انگل‌های باستانی چه کمکی به ما می‌کند؟

هر یک از علوم میان‌رشته‌ای که با باستان‌شناسی در ارتباط هستند، تلاش می‌کنند بخشی از تصویری را که ما از گذشته خود جستجو می‌کنیم، بازسازی کنند. در این میان باستان ‌انگل‌شناسی (و به عبارتی دیگر دیرین انگل‌شناسی) نیز سعی دارد به بررسی جنبه‌هایی از سلامتی، بهداشت، تغذیه، فرهنگ و آداب روزمره فردی و اجتماعی مردمان قدیم بپردازد.

این دانش که حدود صد سال پیش توسط یک دانشمند آلمانی به نام مارک آرماند رافر و با کشف بیماری انگلی شیستوزوما (تب حلزون) در یکی از مومیایی‌های مصر پایه‌گذاری شد، تاکنون در باستان‌شناسی کشورهای خاورمیانه گسترش چندانی نیافته است. با این حال، نتایج قابل توجه آن در مطالعات باستان‌شناسی اروپا و آمریکا روز‌به‌روز آشکارتر می‌شود. پژوهش‌های باستان‌انگل‌شناسی با ترکیب یافته‌های خود در مواد و محوطه‌های باستانی با اطلاعاتی که از انگل‌شناسی امروزی در دست داریم، آگاهی ما را در مورد سبک زندگی مردمان قدیم از منظر باستان‌شناسی تکمیل می‌کند.

پژوهش در این شاخه میان‌رشته‌ای که در واقع زیرشاخه‌ای از علوم «زیست باستان‌شناسی» محسوب می‌شود، مستلزم فراگیری باستان‌شناسی و علوم پیراپزشکی مرتبطی همچون علوم آزمایشگاهی و بهداشتی است چرا که یافتن و تشخیص بقایای شواهد انگلی همچون بندپایان، تک‌یاخته‌ها، DNA باستانی و تخم کرم‌های انگل‌ نیاز به داشتن تخصص و تجربه آزمایشگاهی در علوم‌زیستی و پزشکی دارد.

علاوه بر این، برای نمونه‌برداری صحیح از بافت‌های باستانی و همچنین ارائه یک تفسیر باستان‌شناسانه دقیق از یافته‌های انگلی به دست‌آمده، تجربه کافی نظری و میدانی از دانش باستان‌شناسی ضروری است. مطالعه متون تاریخی مرتبط هم باید همپای بهره‌گیری از دانش روز انگل‌شناسی و باستان‌شناسی مد نظر قرار گیرد تا حداکثر نتایج و اطلاعات ممکن را حاصل کند.

ایده و طرح اولیه مطالعات باستان‌انگل‌شناسی در ایران توسط دکتر مرجان مشکور، اولین متخصص ایرانی باستان‌جانورشناسی ارائه شد. ایشان با ارسال نمونه‌هایی از خاک محوطه گورستان باستانی خرند به یک آزمایشگاه باستان‌انگل‌شناسی در فرانسه برای اولین بار در سال 84 این رشته پژوهشی را به جامعه باستان‌شناسی ایران معرفی کردند.

همچنین معرفی مختصری از دیرین‌انگل‌شناسی در یکی از خبرنامه‌های انجمن انگل‌شناسی دانشکده بهداشت در دانشگاه علوم پزشکی تهران توسط دکتر میترا شربت‌خوری در همان سال صورت گرفت. من هم بعد از اخذ مدرک علوم آزمایشگاهی از دانشگاه علوم پزشکی ایران و سپس حشره‌شناسی پزشکی از دانشگاه علوم پزشکی تهران و با تجربه شغلی در آزمایشگاه‌های تشخیص طبی، پس از نگارش پایان‌نامه‌ای در زمینه باستان‌جانورشناسی در سال 88 به راهنمایی دکتر مرجان مشکور، مدرک کارشناسی ارشد باستان‌شناسی را با درجه عالی از دانشگاه آزاد تهران دریافت کردم. پس از آن با هدایت ایشان، مطالعات اولیه باستان‌انگل‌شناسی را در ایران آغاز کرده و همچنین جهت معرفی بیشتر این رشته در دانشگاه‌های علوم‌پزشکی، به مدت دو سال به همکاری با گروه انگل‌شناسی دانشکده بهداشت در دانشگاه تهران و دکتر غلامرضا مولوی پرداختم. حاصل این همکاری، ارائه یک مقاله مشترک با موضوع ایران در کارگاه آموزشی «باستان‌انگل‌شناسی در زمره روش‌های زیست‌باستان‌شناسی» در کشور فرانسه بود.

سپس جهت تحصیل در مقطع دکتری این رشته در دانشگاه بزانسون فرانسه پذیرفته شدم و در حال حاضر به مطالعه نمونه‌های ارسالی از محوطه‌های باستانی گوناگون واقع در محدوده‌ خاورمیانه مشغول هستم. نتایج این مطالعات علاوه بر تکمیل اطلاعات ما از وضع عفونت‌های انگلی در گذشته این مناطق، می‌تواند به روشن‌ترشدن اثرات متقابل بیماری‌های انگلی، جغرافیای زیستی و جمعیت‌های انسانی در طول زمان و در گستره‌ای میان سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا بینجامد.

مومیایی‌های طبیعی زنجان ـ که قدیمی‌ترین‌شان به دوران هخامنشی تعلق دارد ـ از نمونه‌های باستانی ویژه‌ای هستند که فرصت مناسبی را جهت انجام مطالعات زیست‌باستان‌شناسی فراهم می‌کنند. پیکر آنها بر اثر ریزش تونل‌های معدن نمک چهرآباد در دوران باستان در محیطی با غلظت بالایی از نمک مدفون و به صورت طبیعی مومیایی‌ شده و طی دو دهه گذشته ابتدا به صورت تصادفی و سپس با کاوش‌های علمی باستان‌شناسی و بویژه کوشش‌های ابوالفضل عالی کشف شده‌اند.

مرد نمکی شماره 5 که در این تحقیقات مورد نمونه‌برداری قرار گرفته یکی از مومیایی‌های طبیعی کشف‌شده در معدن نمک چهرآباد است که در موزه زنجان نگهداری می‌شود. این مومیایی بر اثر ریزش صخره‌های نمک در این معدن باستانی مدفون شده و بخش‌هایی از پوست و بافت نرم کالبد وی به دلیل قرار‌داشتن در محیط نمک به صورت طبیعی مومیایی و حفظ شده است.

شناسایی تخم انگل تنیا (موسوم به کرم‌کدو) در محتویات شکمی و لگنی مرد نمکی شماره پنج ـ که یکی از مومیایی‌های طبیعی کشف‌شده در معدن نمک چهرآباد است ـ اطلاعاتی در مورد رژیم غذایی و نوع آلودگی‌های انگلی مربوط به 2300 سال پیش در منطقه شمال غرب ایران و محدوده زنجان امروزی در اختیار باستان‌شناسان می‌گذارد.

امروزه می‌دانیم ابتلا به کرم انگلی تنیا در اثر خوردن گوشت خام یا نیم‌پز آلوده به کیست این انگل رخ می‌دهد. از آنجا که این کیست انگلی در اندام مختلف (بخصوص ماهیچه‌ای) حیوانات نشخوارکننده‌ای همچون گاو، بز، گوسفند، شتر، آهو و مانند آنها و همچنین خوک و گراز مستقر می‌شود، با تغذیه از گوشتی که حرارت کافی ندیده باشد (مثلا به صورت کباب‌شده) کرم بالغ در روده جایگزین می‌شود. در مراحل بعدی، تخم‌ریزی به همراه دفع بندهای قابل مشاهده کرم در فرد مبتلا رخ می‌دهد.

با توجه به شرایطی که مرد نمکی در آن قرار داشته این تخم‌ها ـ که کاملا شبیه تخم‌های انگل امروزی هستند ـ در خاک درون حفره شکمی و لگنی مرد نمکی کاملا حفظ شده بودند و با یکسری روش‌های آزمایشگاهی شامل آبدهی تخم‌های فشرده‌شده طی صدها سال آنها را به حالت اولیه برگرداندیم و با توجه به لایه‌های باستانی تاریخ‌گذاری شده تردیدی در مورد انتساب تخم‌های انگلی شناسایی‌شده به مومیایی وجود ندارد.

در مورد تخم‌های کرم تنیای تشخیص داده شده، در مرد نمکی چهرآباد، مطالعات تکمیلی دیگری نیز در دست انجام است تا با توجه به DNAباستانی آنها، بتوان گونه خاص انگل و میزبان واسط آن را دقیق‌تر شناسایی کرد.

مشاهداتی که توسط ابوعلی سینا در کتاب ارزشمند وی به نام «قانون در طب» آمده است، شواهد ابتلا به این عفونت را در گذشته ایران بیان می‌کند.

البته در کشورهایی مثل ایران در دوران پس از ورود اسلام، به دلیل عدم تغذیه از گوشت خوک و گراز، خطر انتقال عفونت از طریق آنها به صفر رسیده، ولی آلودگی در مورد دیگر چارپایان حلال‌گوشت، تا زمان حال همچنان گزارش می‌شود.

علی موحد - جام‌جم