در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
مدیریت گنج های پنهان زمین
اکتشاف نفت در حدود 150 سال پیش ، نقطه شروع صنعتی شدن زندگی انسان است. در حقیقت ، با اکتشاف نفت و پی بردن به این منبع عظیم انرژی ، زندگی انسان با سرعت به سوی صنعتی شدن کشیده شد
ذخایر عظیم زیرزمینی نفت ، دسترسی آسان به آنها، مایع بودن و قابلیت حمل و نقل آسان ، تولید انرژی قابل توجهی که به طور مستقیم قابل استفاده باشد و... اقبال به استفاده از ذخایر نفت و گاز را بیش از پیش افزایش داده است.
باوجود ذخایر عظیم نفتی ، نیاز شدید زندگی صنعتی امروزی به انرژی ذخایر زیرزمینی نفت و گاز، پایان پذیر بودن این ذخایر و برگشت ناپذیری انرژی حاصل از آنها، جایگزین نشدن سوختی مناسب به جای نفت و گاز و نیز نیاز هرچه بیشتر نسلهای آینده به این منابع انرژی ، این سوال اساسی را مطرح می کند که چگونه می توان از این منابع و ذخایر انرژی طولانی ترین زمان ممکن بیشترین استفاده را برد؛
پاسخ به این پرسش مهندسان را به سمت دانشی به نام مدیریت مخزن (Reservoir Management) کشانیده که در آن به دنبال به حداکثر رساندن برداشت اقتصادی از ذخایر نفت و گاز هستند.
حیات یک مخزن نفتی با آغاز عملیات جستجو و اکتشاف شروع می شود و با انجام مراحل تعیین خصوصیات و ویژگی های آن مخزن ادامه می یابد. پس از طی مراحل شناسایی و توصیف مخزن ، توسعه میدان نفتی و شروع برداشت اولیه و ثانویه از مخزن و در نهایت ، به کارگیری روشهای ازدیاد برداشت (EOR)برای به حداکثر رساندن تولید از مخزن صورت می گیرد. در پایان ، زمانی که دیگر تولید از مخزن مقرون بصرفه و اقتصادی نباشد؛ مرحله ترک مخزن فراخواهد رسید.
در حقیقت مدیریت مخزن به عنوان کلید موفقیت طی این مراحل در طول عمر یک مخزن مطرح است.
پیش بینی عملکرد آینده مخزن
در میان تعاریفی که تاکنون درباره مدیریت مخزن ارائه شده است ، جامع ترین تعریف مدیریت مخزن را فرآیندی می داند که ضمن تکرار شدن ، با کنار هم قرار دادن تمام خصوصیات مخزن و به کارگیری قواعد و اصول مهندسی مخزن عملکرد آینده مخزن را پیش بینی و متناسب با آن ، کلیه امکانات سطح الارضی و تجهیزات تحت الارضی را طراحی می کند و میدان را تحت توسعه و نظارت و کنترل قرار می دهد تا حداکثر تولید در طول عمر مخزن و با در نظر گرفتن کلیه فاکتورهای مرتبط با مسائل اقتصادی و زمانی صورت گیرد، ضمن این که در کلیه این مراحل باید رویکردی تیمی در نظر گرفته شود.
در یک جمع بندی کلی ، می توان نکاتی را که در مبحث مدیریت مخزن موجود است این گونه برشمرد:
1-مدیریت مخزن فرآیندی است دینامیک که در طول عمر مخزن ادامه می یابد و باتوجه به عوامل محیطی (سیاسی ، اجتماعی ، حقوقی ، قانونی و...)، سرمایه گذاری ها و پیشرفت فناوری و با تغییر شرایط زمان و... تغییر می کند.
2-مدیریت مخزن به استفاده از تمام منابع موجود اعم از انسان ، فناوری و سرمایه نیازمند است.
3-مدیریت مخزن روی بهینه سازی اقتصادی و حداکثر رساندن برداشت بهینه از مخزن تاکید خاص دارد.
4-در فرآیند مدیریت مخزن ، رویکرد تیمی و وجود همکاری بین قسمتهای مختلف مرتبط با مخزن از عوامل کلیدی موفقیت است.
افزایش تولید نفت و گاز
به طور کلی ، هدف اولیه در به کارگیری فرآیند مدیریت مخزن در طول عمر یک مخزن ، چیزی جز بهینه سازی اقتصادی در برداشت نفت و گاز از یک مخزن نیست.
بدین منظور، باید گفت مواردی همچون کاهش میزان ریسک ، افزایش تولید نفت و گاز، افزایش میزان بازیافت نفت و گاز، به حداکثر رساندن برداشت ، به حداقل رساندن هزینه های عملیاتی و سرمایه گذاری های انجام شده ، حفظ انرژی اولیه مخزن و... از اهدافی هستند که مدیریت مخزن به دنبال دستیابی و عملی کردن آنها در طول حیات واقعی مخزن به شمار می آید.
بدین منظور، تشخیص و تعیین دقیق خصوصیات واقعی مخزن ، به دست آوردن عملکرد گذشته و پیش بینی عملکرد آینده مخزن ، به حداقل رساندن تعداد چاههای مورد نیاز برای توسعه میدان ، تعیین و اصلاح سیستم های سطح الارضی و سیستم های مرتبط با چاه ، لحاظ کردن کلیه فاکتورهای اقتصادی ، قانونی و... در برنامه ریزی ها و به کارگیری فناوری های در دسترس و مناسب ، جمع آوری داده ها به اندازه کافی و طبقه بندی و به دست آوردن اطلاعات مناسب از آنها و... همه از عواملی هستند، که ما را در رسیدن به اهداف فوق یاری می رسانند.
زمان شروع مدیریت مخزن
به طور کلی باید گفت زمان ایده آل برای شروع مدیریت یک مخزن ، درست همزمان با آغاز کشف آن مخزن است. با این حال باید گفت هیچ گاه زمان شروع نقطه خاصی ندارد، چرا که آغاز بموقع برنامه مدیریت مخزن ، نه تنها امکان نظارت و ارزیابی بهتر را فراهم می آورد، بلکه در طولانی مدت ، هزینه ها را به میزان زیادی کاهش می دهد.
به عنوان مثال ، انجام آزمایش DST در همان مراحل اولیه کار و در زمان مناسب به ما امکان تصمیم گیری درباره محل لوله گذاری ها را به طور دقیق می دهد و از طرفی ، اطلاعات به دست آمده از DST می تواند همان اطلاعاتی را که از آزمایش های پیچیده و پرهزینه روی چاههای لوله گذاری شده به دست می آید، در اختیار ما قرار دهد. می توان گفت، صرف مقدار زمانی بیشتر برای انجام آزمایش DSTمی تواند اطلاعات بهتری را نسبت به اطلاعات پرهزینه حاصل از تجزیه و تحلیل مغزه ها در اختیار ما قرار دهد.
گاه نیز انجام بعضی آزمایش های مناسب و بموقع که سایز و اندازه مخزن را مشخص می کند، می تواند از حفاری چاههای غیرضروری جلوگیری کند.
به هر حال ، آنچه به طور معمول اتفاق می افتد، آن است که مدیریت مخزن در زمان مناسب شروع نمی شود و مخزن ، چاه و سیستم های سطح الارضی اغلب برای زمانی طولانی مورد توجه و مدیریت قرار نمی گیرند.
بیشتر اوقات ، مدیریت مخزن در زمان عملیات ازدیاد برداشت (Tertiary Recovery) مورد ملاحظه قرار گرفته و شروع می شود. (هرچند برای موفقیت در عملیات ازدیاد برداشت به کار بردن یک برنامه مدیریت مخزن مناسب از ضروریات و نیازهای اولیه است.)
ضرورت اشتراک مساعی
تیم و کار گروهی یا اشتراک مساعی بی شک از ضروری ترین زیرساخت های لازم برای موفقیت هر فرآیندی است که به دانش و تخصص در زمینه های متفاوت نیازمند است.
به زبانی گویاتر انجام هر کاری که از تخصص یک نفر بیرون است و نیاز به تخصص های مختلفی که در دست افراد متفاوتی است دارد در هیچ قالبی جز تیم و کار گروهی امکانپذیر نیست.
از سوی دیگر، ارتباط و تعامل میان خود اعضای این تیم ، از دیگر عواملی است که ممکن است به موفقیت یا شکست آن کار گروهی منجر شود.
ضرورت این بحث در مواجهه با مخازن نفتی و مدیریت آنها زمانی آشکارتر می شود، که به عوامل موثر تاثیرگذار در به دست آوردن حداکثر برداشت اقتصادی سودآور از یک میدان نفتی توجه خاصی شود.
عوامل فنی و تخصصی مانند شناسایی و توصیف دقیق مخزن ، خواص سنگ و سیالات مخزن ، حرکت و جریان سیالات در محیط مخزن ، بررسی عملکرد گذشته و پیش بینی عملکرد آینده مخزن ، روشهای اولیه و ثانویه تولید (Primary & secondary mechanism) روشهای مناسب ازدیاد برداشت ، حفاری و تکمیل چاههای حفاری ، طراحی و ساخت سیستم های سطح الاراضی و تحت الاراضی و... در کنار عواملی همچون مسائل اقتصادی مرتبط با نفت (قیمت نفت ، بازار نفت ، نرخ تورم ، بیمه و...) مسائل حقوقی و قانونی موثر بر تصمیم گیری ها، مسائل زیست محیطی و فضای سیاسی و اجتماعی و... همه از عواملی هستند که می توانند در تبیین استراتژی و تعیین برنامه توسعه یک میدان نفتی نقشی بسزا داشته باشند به هر حال ، اهمیت کار و تلاش تیمی و گروهی در فرآیند مدیریت مخزن زمانی مشخص تر خواهد شد، که به ضرورت به کارگیری و به هم مرتبط کردن عوامل موثر در توسعه یک میدان نفتی بخصوص داشتن اطلاعات دقیق و کافی درباره خصوصیات مخزن و موارد غیرمرتبط با آن ، استفاده از فناوری های موجود و در دسترس ، وجود نیروی انسانی متخصص و کارآمد و فراهم بودن امکانات و تسهیلات لازم ، توجهی خاص شود.
بی شک ، وجود کار و تلاش تیمی است که می تواند همه این موارد را در کنار هم قرار دهد و مقدمه دستیابی به تولید اقتصادی از یک میدان نفتی را فراهم آورد.
مدیریت و نه مهندسی مخزن
مدیریت مخازن به هیچ وجه مترادف با مهندسی مخزن یا زمین شناسی مخزن نیست. اعضای تیم مدیریت مخزن شامل هر فردی است که به نحوی با مخزن ارتباط دارد.
در فرآیند مدیریت مخزن تمام تصمیمات توسعه ای و عملیاتی باید از سوی تیم مدیریت مخزن اتخاذ شود و لزومی ندارد که کلیه تصمیمات از سوی مهندس مخزن گرفته شود، از طرفی ، اگر فردی از اعضای تیم دانشی نسبت به کل سیستم داشته باشد (مهندس مخزن ، زمین شناسی ، بهره برداری ، حفاری و تکمیل چاه و تاسیسات سطح الارضی و...) تصمیم گیرنده موثرتری خواهد بود.
بدیهی است با پیشرفت دانش و فناوری و تخصصی شدن امور و پیچیدگی سیستم های متفاوت ، برای یک نفر کاری بس دشوار است ، که در تمام زمینه ها به مرحله ای از تخصص و دانش دست یابد لذا غلبه بر چنین مشکلاتی جز در سایه افزایش کیفیت ، تولید و تاکید بر تلاش تیمی امکانپذیر نخواهد بود.
نیاز به پرورش نیروهای متخصص
همان گونه که ملاحظه شد، مدیریت مخزن باید به صورت فرآیندی جامع و نظام یافته نگریسته شود و این مهم ، نیاز به تلاشی جدی و همه جانبه دارد.
متاسفانه در دانشگاه های کشور ما به هر کدام از اجزای فرآیند به هم پیوسته مدیریت مخزن به صورت ، موضوعی مستقل نگریسته می شود.
رشته مدیریت مخزن علی رغم آن که در بسیاری از دانشگاه های معتبر دنیا تدریس می شود، در کشور ما چنان که باید مورد توجه قرار نگرفته است.
بزرگترین مشکلی که در این راستا نمود دارد، کمبود استاد و نیروی انسانی متخصص در این گرایش است. راه اندازی دوره های دکتری اعزام به خارج در این رشته می تواند نقش مهمی در برطرف کردن این خلا ایفا کند.
به نظر می رسد بانک اطلاعات جامع مخازن و مهندسی سیستم های گزارش و پردازش اطلاعات نیز یکی دیگر از ضرورت های اساسی در این رشته است.
توسعه نرم افزارهای مربوط به این امر از جمله شبیه سازهای مخزن و نرم افزارهای سیستم اطلاعات میادین نفتی ، گام اساسی است که به نظر می رسد.
باید نگاه جدی تری به آن داشت. در صورت توجه به این مقوله ، می توان با برداشت بهینه از مخازن نفتی ، صیانت از این مخازن و حفظ منابع نفتی برای نسل های آتی را نیز لحاظ کرد.
عظیم کلانتری
کارشناس شبکه تحلیلگران تکنولوژی ایران 
کارشناس شبکه تحلیلگران تکنولوژی ایران
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
