برنامه‌سازی برای نوجوانان؛ سهل و ممتنع

این بینابینی موجب می‌شود برنامه‌سازانی برای این گروه انتخاب شوند که از ظرافت و هوشمندی بیشتری برخوردار بوده و با شناخت و آگاهی از ویژگی‌های این گروه سنی تلاش کنند تا برنامه‌های مناسبی تولید کنند؛ ضمن این‌که تلویزیون در مقام یک رسانه تاثیرگذار برای نوجوان به یک مرجع بیرونی در شکل‌گیری افکار و شخصیتش بدل شده و تاثیرات آن چه بسا گاهی از دو نهاد خانواده و مدرسه هم بیشتر است، لذا این ظرفیت هم یک فرصت و هم یک تهدید است که درایت و دقت بیشتری را در فرآیند تولید برنامه می‌طلبد.

یکی از بهترین امکان‌های رسانه‌ای در برنامه‌سازی تلویزیونی برای نوجوانان، برنامه‌های ترکیبی است که اتفاقا سابقه خوب و موفقی هم دارد. برنامه‌هایی از جنس نیم‌رخ یا کوله‌پشتی نشان می‌دهد که می‌توان به تولید برنامه‌های موفق ترکیبی برای نوجوانان امیدوار بود.

به نظر می‌رسد مهم‌ترین مساله‌ای که باید در برنامه‌سازی‌های تلویزیونی برای نوجوانان مورد توجه قرار بگیرد، شناخت استانداردهای برنامه‌سازی برای این گروه سنی است تا تمایز آن با کودکان و بزرگسالان مشخص شود. میل به هویت‌طلبی و استقلال، نوسان داشتن اعتماد به‌نفس و دوگانگی هویتی یا رویا‌پردازی از جمله ویژگی‌های این دوران است که قطعا باید در تولید برنامه لحاظ شده و در نظر گرفته شود؛ لذا حضور روان‌شناسان و مشاوران تربیتی در تولید چنین برنامه‌هایی ضروری به نظر می‌رسد.

از سوی دیگر نشاط، انرژی و نیاز این گروه سنی به سرگرمی نیزایجاب می‌کند تا برنامه جذابیت‌های لازم از حیث ساختاری را داشته باشد؛ البته باید به این نکته هم توجه داشت که نشاط، سرزندگی نوجوانان و نیازهای متنوع روحی آنها یک امکان مناسب برای خلاقیت‌های بیشتر در برنامه‌سازی است و به نوعی برنامه‌سازی برای نوجوانان را می‌توان امری سهل و ممتنع دانست. در کنار نیازهای روان‌شناختی و ویژگی‌های رشدی نوجوانان باید به مقتضیات اجتماعی و شرایط زمانه هم توجه داشت. قطعا نوجوانی که برنامه نیم‌رخ را تماشا می‌کرد با نوجوان امروزی که در حیطه انواع رسانه‌ها قرار دارد متفاوت است یا مثلا نوجوان امروز وقت و حوصله کافی برای تماشای یک برنامه دو ساعته را ندارد به همین دلیل برنامه نوجوان محوری مثل «شیش تاییا» در نیم ساعت پخش می‌شود.

درک شرایط اجتماعی و تاریخی از جمله مولفه‌های مهمی است که برنامه‌سازان تلویزیونی باید آن را بدرستی مورد بررسی قرار داده و لحاظ کنند.

یکی از کارکردهای برنامه‌های ترکیبی نوجوانان که با توجه به مجری محور بودن آنها شکل می‌گیرد، حضور و تربیت مجریان نوجوان و جوانی است که این برنامه‌ها را اجرا می‌کنند. خیلی از مجریان موفق تلویزیون کار خود را از همین برنامه و در همین سن و سال شروع کرده‌اند، اما فارغ از شخص مجری آنچه در اینجا اهمیت دارد، روش‌های اجرا و نوع مجریگری است که قطعا با برنامه‌های دیگر تلویزیونی متفاوت است. از جمله آسیب‌های اجرا در کارهای نوجوان محور، پرگویی مجری یا انرژی تصنعی آن است که مخاطب هوشمندانه آن را درک کرده و پس می‌زند.

خیلی از مواقع هم صحبت‌های مجری بازنمایی همان رویا‌پردازی‌های کودکانه است که می‌تواند خطرناک باشد و به جایی این‌که مخاطب را با واقعیت‌های زندگی و جامعه آشنا کند به خیالپردازی‌های غیرخلاقانه این سن دامن می‌زند. گاهی هم سن و سال بودن مجری با خود مخاطب موجب می‌شود تا حکم مرجع بودن در پذیرش الگوهای اخلاقی با موانع جدی مواجه شود و نوجوان نپذیرد فردی در سن و سال خودش با او مانند بزرگ‌ترها سخن بگوید. از سوی دیگر باید مجری به حال و هوای این دوران آشنا بوده و زبان و ادبیات نوجوانان را بشناسد به همین دلیل می‌توان ادعا کرد سخت‌ترین اجرای تلویزیونی مجریگری برای نوجوانان است.

اما نوجوانی یک ویژگی دیگر هم دارد که آن نقش جنسیت در طراحی شخصیت این گروه است. قطعا نیازها و خصلت‌های نوجوانی در دختران و پسران فرق می‌کند و در برنامه‌سازی برای این گروه باید جنسیت را هم در نظر گرفت. کیفیت و چگونگی ارتباط نوجوان با جنس مخالف و البته نوع ارتباطش با والدین و گروه‌های همسال خود نیز از موارد مهمی است که نمی‌توان بسادگی از آن گذشت.

آینده شغلی و تحصیلی نیز از دغدغه‌های مهم دوران نوجوانی است که می‌تواند فصل تازه‌ای را در برنامه‌های نوجوان محور باز کند. درواقع برنامه‌های تلویزیونی نوجوانان باید به یک مرجع مطمئن دست‌کم در طرح و بیان مسائل نوجوانان تبدیل شود و به همین دلیل اعتبار علمی کارشناسانی که در این برنامه‌ها حضور می‌یابند بیش از برنامه‌های دیگر اهمیت دارد. در پایان در ساخت برنامه‌های تلویزیونی درباره نوجوانان هم از لحاظ فرم و ساختار و هم از نظر محتوا و مضمون باید ویژگی‌ها و نیاز‌های این دوره سنی را معیار و ملاک قرار داد.

سیدرضاصائمی / جام‌جم