جبران عقب‌ماندگی در بازسازی موزه اسلامی

از میان موضوعات مختلفی که موزه دوران اسلامی را بسیار بااهمیت کرده‌ به نظر می‌رسد موضوع و ظرف زمان و مکانی آن و طراحی و چیدمان موزه با توجه به تاریخ روند موزه‌سازی در ایران اهمیت بیشتری داشته باشد. موزه دوران اسلامی تنها موزه در ایران و جهان است که به حوزه فرهنگ و هنر و تمدن اسلامی ایران از بدو ورود دین مبین اسلام به این سرزمین تا عصر حاضر به صورت تخصصی می‌پردازد و از نظر ظرف زمانی نزدیک به 14 قرن و از نظر ظرف مکانی تمام کشورهای همجوار را در جهات اربعه در برمی‌گیرد.

برخلاف بسیاری از موزه‌ها که فرهنگ و تمدن‌های پرداخته‌شده به آن، دیگر استمرار و حیات نداشته، حوزه تمدن و فرهنگ اسلامی ـ که موضوع موزه فوق است ـ تا عصر حاضر تداوم داشته و ارکان فرهنگی ـ هنری آن در زندگی امروز بشر جاری است.

چنانچه روند موزه‌سازی ایران را ـ که با افتتاح موزه ایران‌باستان در سال 1316 آغاز شد ـ تاکنون مطالعه کنیم براحتی درخواهیم یافت ‌بجز چند موزه در دهه 50 همگی بدون استثنا از موزه ایران‌باستان تبعیت محض داشته‌اند. این در حالی است که موزه‌داری نوین در دنیا چهار نسل دیگر را تجربه کرده است.

حال به نظر می‌رسد برای ایجاد فصلی جدید در عرصه موزه‌داری و ارائه الگویی نو که بتواند جانشین موزه ایران‌باستان باشد، موزه دوران اسلامی فرصت بسیار مغتنمی است تا به واسطه جایگاه، اهمیت و توجه جدی دولت و مسئولان، موزه‌شناسان، معماران و کارشناسان با توجه به تجارب جهانی و داخلی طرحی نو دراندازند و توان دانش معماری و موزه‌داری کشور را در موزه ملی خود به نمایش گذارند. همچنین انتظار می‌رود چهار نسل عقب‌افتادگی موزه‌داری کشورمان جبران شود و از شئ‌محوری صرف و حتی از مخاطب‌محوری نیز عبور کنیم و به جامعه‌محوری برسیم، تمام تجارب و تکنولوژی مرتبط را به کار ببندیم و آغازی باشیم برای ایجاد یک نهضت و انقلاب در عرصه موزه‌داری کشور.

همچنان خانم آندرا ویت کام، نظریه‌پرداز موزه‌شناسی نوین استرالیایی معتقد است که موزه باید تمام تلاش خود را به کار برد تا بتوانند در موزه فضای تعاملی (interactive) ایجاد کرده تا در مخاطب ایجاد خودآگاهی و کشف و شهود (interaction‌) کند که همانا تعامل بین مخاطب و موزه است. در این شرایط مخاطب عنصری منفعل نیست که هرچه موزه و موزه‌دار بخواهند به او دیکته کنند؛ بلکه فعال، پرسشگر و یابنده است.

ایجاد موزه‌هایی زنده، پویا، خلاق، جذاب، مفرح و آموزشی که در زندگی انسان جاری و در جامعه تأثیرگذار باشد اهداف موزه‌های نوین است.

موزه دوران اسلامی، گشودن دری جدید به روی مردم کشور و جهانیان بر همه میراث ملموس و غیر ملموسی است که حاصل 14 قرن تلاش ایرانیان به شمار می‌رود و سهم این مردم را در ایجاد تمدن بشری بدرستی و به کمال نشان می‌دهد و پشتوانه‌ای برای تقویت هویت و همبستگی و ایجاد عزمی ملی جهت داشتن سهمی درخور در آینده است.

تبیین فرهنگ، هنر و تمدن اسلامی و بیان عوامل شکل‌دهنده آن، تأثیر‌گذاری میراث ایران قبل از اسلام در شکل‌گیری تمدن و هنر اسلامی، بازسازی کرنولوژیک فرهنگ‌ها و تمدن‌ها در طول 14 قرن تمدن اسلامی ایران، عوامل تأثیرگذار اجتماعی در هنر اسلامی، بیان سبک‌های مختلف هنری در معماری و هنر اسلامی، بیان عوامل توسعه و انحطاط هنری در دوره‌های مختلف، عرضه ویژگی‌های تمدن و هنر اسلامی و مقایسه با دیگر هنر‌ها و تمدن‌ها، تاریخ شکل‌گیری علوم و معرفی مشاهیر اسلامی از جمله برنامه‌ها و اهدافی است که می‌توان برای موزه دوران اسلامی در‌نظر گرفت.

محمدرضا کارگر / کارشناس ارشد موزه‌داری