خدمت فرم به محتوا

اگرچه تعداد طراحان صحنه زبده در ایران زیاد نیست، اما از نظر کیفیت در وضع مطلوبی به سر می‌بریم و می‌توان گفت کیفیت کار طراحان صحنه از نظر تکنیکی در کشور در حد سینمای جهان است و از این نظر چیزی کم نداریم.

این‌که تا چه میزان از ظرفیت و توان بالقوه طراحان صحنه استفاده شود به تهیه‌کننده، کارگردان و حتی نوع فیلم یا سریالی که قرار است ساخته شود، بازمی‌گردد. در مجموع بویژه سال‌های اخیر مشکلی از نظر تکنیک طراحی صحنه نداریم، اما مشکل اصلی در طراحی این سریال‌ها به مفهوم اثر و نحوه انتقال آن از طریق فیلم و سریال مربوط می‌شود. به نظر من، مشکل اصلی در این است که ما کمبود تفکر فرهنگی و هنری داریم، البته این مشکل به طراحان محدود نمی‌شود و در دیگر بخش‌ها حتی در حوزه کارگردانی و تهیه‌کنندگی هم دیده می‌شود.

منظور از تفکر فرهنگی هنری این است که جاپای یک تفکر بگذاریم، نه این‌که هنرمند براساس عادت یا به صرف زیبایی، حرکت و هنر خود را خلق کند. این کمبود نخستین تاثیر خود را روی عمق و مفهوم تولیدات نمایشی می‌گذارد و به همین علت ممکن است اثری به لحاظ زیبایی‌شناختی زیبا و جذاب باشد، اما نمی‌تواند مفهومی را که مدنظر سازنده است، به مخاطب منتقل کند.

برای نمونه از میان سریال‌های تاریخی که هر کدام با دکور و ویژگی‌های خاص خود ساخته شده است، می‌توان «هزار دستان» را سریالی قلمداد کرد که هر جزء آن براساس یک تفکر و اندیشه ساخته شده، یعنی کارگردان دقیقا می‌دانسته از این سریال چه می‌خواهد و همه اهرم‌ها اعم از دیالوگ، طراحی صحنه، لباس و... را برای رسیدن به هدف به کار گرفته است.

این مساله می‌تواند از روند تکاملی در تکنیک طراحی صحنه نشان داشته باشد، ولی اگر منظور شما گرایش بیش از حد به فرم در طراحی است، این امر اجتناب‌ناپذیر است. در جایی که مفهوم نیست، فرم فضا را پر می‌کند، اما وقتی قرار است لوکیشن و دکورها مفهوم را منتقل کنند، دیگر پیشرفت کار یک طراح وابسته به رنگ و لعاب صحنه نخواهد بود.

یعنی وقتی مفهوم، محور کار باشد در لوکیشن‌ها با سادگی می‌توان عمق مفهوم را به بیننده القا کرد و دیگر به رنگ و لعاب بیش از حد نیازی نیست. به همین علت فیلم ساده اما در عین حال تاثیرگذار است.

طراح صحنه برای آغاز هر کاری بویژه برای سریال‌ها و آثار تاریخی ابتدا باید کار تحقیقاتی کتابخانه‌ا‌ی انجام دهد که شامل طراحی لباس، معماری، مباحث جامعه‌شناسی و علوم رفتاری هر دوره است. حال اگر فیلم به سمت مفهوم‌گرایی برود، باید تحقیقاتی را هم در حوزه مفاهیم انجام دهد.

برای نمونه در فیلم «مریم مقدس» شخصیت اصلی تنها یک دختر خوب نبود که با اتکا به مطالعات کتابخانه‌ای برای او لباس طراحی کنیم؛ بلکه نام او، مفاهیم عمیقی را به دنبال خود داشت که لازم بود این مفاهیم به نوعی در طراحی لباس و صحنه‌ها نیز دیده شود. در فیلم می‌توان با تحقیقات انجام شده به مثابه مواد خام، طراحی را آغاز کرد، اما وقتی با مفاهیم بلند و عمیق در فیلم طرف هستید، باید خلاقیت را هم به کار بگیرید تا پیامی که قرار است به مخاطب منتقل شود، در فرم‌ها نمایان شود.

در صورتی هم که مستندات تاریخی برای طراحی دکور و لباس نباشد، باید مفهوم فیلم را مدنظر قرار داد و با کمک کارگردان، نویسنده و دیگر عوامل اجرایی کار طراحی را انجام داد.

علل زیادی را می‌توان ذکر کرد، هم از نظر تکنیکی و هم از نظر خاستگاه مورد نظر آنان، ولی به نظر من گرایش غرب به مفهوم محوری از علت‌های اصلی پیشرفت آنان بوده است. آثاری چون «آواتار»، «ارباب حلقه‌ها» و... مفهوم‌محور است و مفاهیم خاص خود را پیگیری می‌کند. هدف از ساخت چنین آثاری ترسیم یک فضای کارتونی و فانتزی نیست؛ بلکه می‌خواهند مفهوم مورد نظر خود را که همان نمایش سرزمین شیاطین و دعوت انسان‌ها به سمت آنان است، دنبال کنند.

به نظر من، آمریکایی‌ها به قدری در مفهوم‌گرایی پخته شدند که اول مفاهیم فیلم را خوب درک می‌کنند و سپس فرم به قدری همسان در جهت مفهوم حرکت می‌کند که احساس نمی‌کنی در برابر بمباران اطلاعاتی آنان قرار داری و به همین علت بی‌سلاح هستی.

باید با مصداق‌ها صحبت کرد، ولی هرچه عمق مفاهیم یک اثر نازل شود، استفاده از فرم در طراحی صحنه و لباس نیز بیشتر می‌شود.

شاهد مثال این موضوع ساخت کلیساهای مجلل و پر از مجسمه و طراحی و نقاشی در قرون وسطی بود که دقیقا در زمانی رخ داد که کلیساها تهی از دین بود. وقتی حرفی برای گفتن نداری، مجبور می‌شوی فضا را پر کنی.