به دنبال رد پای ریزگردها

اولین زنگ خطر این ریزگردها ازسال 63 نواخته شد، یعنی سالی که منطقه و کشور ایران با بحران کم آبی مواجه شد و به مدت پنج سال هم ادامه پیدا کرد، بنابراین باید برای حل این مشکل از همین سال‌ها تدابیری اساسی اندیشیده می‌شد، اما نشد؛ سال‌هایی که کارشناسان و متخصصان کشور ما و کشورهای همسایه بخوبی پدید آمدن چنین پیامدهایی را پیش‌بینی می‌کردند اما به‌دلیل نداشتن مدیریت خوب و مناسب در حوزه آبخیز و دیدگاه‌های مقطعی از پیامدهای آن مثل ایجاد ریزگردها غفلت کردند و به جای حل این معضل سد ساختند و از آب یک منطقه مشخص استفاده کردند. اگر متخصصان ما از همان دوران به فکر پیامدهای آن بودند و این مشکلات را با هماهنگی کشورهای منطقه حل وفصل می‌کردند امروز ما دچار چنین معضلی نمی‌شدیم. به‌عنوان مثال ما اگر در آن سال‌ها کمبود آب یک منطقه را از حوزه‌های دیگر آبی تامین می‌کردیم یا آب دریا را شیرین می‌کردیم می‌توانستیم به صورت موردی و مقطعی در برنامه‌ای کوتاه مدت، میان مدت و دراز مدت این معضل را تا حدودی حل کنیم، اما حالا پدید آمدن این ریزگردها شوخی‌بردار نیست، چرا که پیامدهای جبران‌ناپذیری به بار می‌آورد و باید برای حل و فصل آن فکرهای اساسی انجام شود چون هر روز برشدت میزان آن افزوده می‌شود. مثلا طبق بررسی‌های محققان از سال 81 تا 87 علاوه برافزایش تعداد وقوع ریزگردها، شدت آن نیز نسبت به سال‌های قبل زیاد تر شده واین پیامد‌ها در سه ماه امسال نیز بیش از پیش خود را نشان داده است.

تعطیلی مدارس، دانشگاه‌ها وادارات دولتی، لغو پروازها، تصادفات جاده‌ای، سختی حمل و نقل زمینی از جمله پیامدهای ملموس این معضل هستند که صدمات زیاد اقتصادی را به پیکره جامعه وارد می‌کند. مثلا شاید در ظاهر لغو یک پرواز ساده باشد، اما همین لغو پرواز می‌تواند روند تجارت یک تاجر را مختل کند.انتقال یک بیمار اورژانسی به یک نقطه دیگر را به تاخیر بیندازد. باعث لغو بسیاری از کنفرانس‌های علمی شود. کیفیت محصولات کشاورزی، لبنی و فرآورده‌های گوشتی را کاهش دهد. جدا از این پیامدها برخی عوارض غیرملموسی هم در آینده تاثیرات خود را نشان خواهد داد که غیر قابل جبران است، مثلا در صورت ادامه انتشار این ریزگردها، سلامت جسمانی بسیاری از بیماران حاد ریوی به خطر می‌افتد. همچنین در آینده نزدیک علاوه برافزایش تعداد این بیماران، هزینه درمان افراد مبتلا به این عارضه هم به مرز غیرقابل قبولی می‌رسد. یکی دیگر از مشکلات اساسی ما این است که تصور می‌کردیم مواد آلوده فضای جنگ در آن منطقه خوابیده است، در صورتی که مواد آلاینده مناطق​ جنگی و آلودگی‌های نفتی از طریق همین ریزگردها از منطقه‌ای به منطقه دیگری در حال جابه‌جایی است که خود عامل انتقال بسیاری از باکتری‌ها و ویروس‌هاست و روز به روز بر وسعت این مناطق آلوده افزوده می‌شود.

طبق بررسی‌هایی که انجام شده در حال حاضر کشورهای ایران، عربستان، ترکیه و عراق در ایجاد این ریزگردها تاثیر دارند و ریز گردهای داخلی ایران و صحرای آفریقا نیز در دراز مدت تاثیرهای خود را نشان خواهد داد، اما در پاسخ به این سوال که آیا این ریزگردها منشا داخلی دارند یا خیر باید بگویم ریزگردهای مقطعی نشان از محلی بودن دارند، اما این نوع ریزگردها یکپارچه هستند. اگر با هواپیما بر فراز آسمان حرکت کنیم این نوع ریزگردها را مشاهده خواهیم کرد که منشأ محلی ندارد، اما می‌توانند ریزگردهای برون‌مرزی را تشدید کنند. مساله بسیار مهمی که جای تامل زیاد دارد این است که ما متاسفانه مدیریت خاک را در سطح کشور درک نکرده‌ایم و اقدامی برای بهینه‌سازی محیط خاک انجام نداده‌ایم، مثلا همه زباله را دفن می‌کنیم و وقتی تصمیم می‌گیریم جایی را آباد کنیم ابتدا خاک آن ناحیه را شخم می‌زنیم و بدون برنامه‌ریزی و در نظر گرفتن ابعاد زیست محیطی آن، اقدام به آبیاری آن ناحیه می‌کنیم. غفلت از این امر مهم باعث می‌شود این ناحیه در آینده خود کانون محلی برای ایجاد ریزگردها شود. یکی دیگر از مشکلات ما این است که هنوز بحران ریزگرد را جدی نگرفته‌ایم. از شرایط پیش آمده و وضع موجود می‌نالیم، خطر را لمس کرده‌ایم، اما برای رفع آن، برنامه خاص و کار علمی مشخصی نداریم. مثلا الان تمهیداتی از سوی سازمان جنگل‌ها و مراتع ومحیط زیست برای مهار این ریزگردها به انجام رسیده است و معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری هم طرح‌هایی را مدیریت کرده، اما هیچ‌کدام به‌دلیل نداشتن متولی خاص به سرانجام نرسیده است.