از فونوگراف تا میکسر

این دستگاه استوانه‌ای که فونوگراف نام داشت از زمان ناصرالدین شاه به ایران آمد و کم‌کم علاوه بر ضبط گفتارهای رجال‌ سیاسی آن عصر، ساز و آواز هنرمندان را هم ضبط می‌کرد. با به قدرت رسیدن مظفرالدین شاه، این روند ضبط و پخش ادامه یافت تا جایی که سال 1323 صفحات اولیه گرامافون از اجراکنندگان ایرانى ضبط و تکثیر شد و در نهایت این صفحات دایره‌ای‌شکل در گرامافون‌های خانگی هم شروع به چرخیدن و خواندن کرد.

سال‌ها موسیقی ایران بر صفحات گرامافون جای گرفت تا این که در دهه 40 تجهیزات صدا وارد ایران شد و دستگاه‌های بسیار ساده و ابتدایی، آثار هنرمندان را ضبط کرد. بعدها با تاسیس استودیوهای ضبط موسیقی و حضور صدابرداران حرفه‌ای، نوای ساز و آواز موسیقیدانان با کیفیت بهتری به گوش علاقه‌مندان رسید. با گذشت سال‌ها و ورود تکنولوژی به تمام ابعاد زندگی، استودیوها نیز مجهزتر شد تا جایی که هم‌اکنون با گذشت پنج دهه شاهد امکانات بسیار خوب استودیوها هستیم.

ناصر فرهودی، مدیر استودیو پاپ درباره تجهیزات امروزی استودیوها در ایران می‌گوید: وسایل و امکانات موجود در استودیوها نسبت به گذشته تغییر کرده است، ولی همه در حدی است که کار هنرمند و تولید اثر راه بیفتد. چون تجهیز و به روز کردن هر سیستمی مستلزم بودجه قابل توجه است و از آنجا که در روند ضبط آلبوم برگشت مالی وجود ندارد مراجعه هنرمندان به استودیوها نیز کمتر شده و بر این اساس از نظر اقتصادی، هزینه زیاد کردن استودیودار برای آوردن سیستم‌های پیشرفته به‌صرفه نیست. وی معتقد است تجهیزات خاصی در ایران وجود ندارد و عملا نه استودیویی مجهز است و نه کسی می‌تواند چنین اقدامی را برای استودیوی خود انجام دهد چون به‌قدری وضع تولید در ایران خراب است که هنرمند با حداقل هزینه، اثرش را تولید و ضبط می‌کند و در این روند به دنبال یک استودیوی ارزان برای ضبط می‌گردد و بر این اساس، اگر استودیویی تجهیزات مناسبی داشته باشد قطعا گران‌تر است و دیگر هنرمندی برای کار به سراغ او نمی‌رود.

استودیو پاپ یکی از قدیمی‌ترین استودیوهای ضبط موسیقی در ایران است که کار خود را از سال 1349 ـ درست 9 سال بعد از وارد شدن تجهیزات صدا به ایران ـ توسط مرحوم دکتر الکسان پادماگریان آغاز کرد. در تمام این سال‌ها هنرمندان بنامی آثارشان را در این استودیو ضبط کرده‌اند که از آن جمله می‌توان به مرحوم بابک بیات، آندره آرزومانیان، مجید انتظامی و... اشاره کرد. این استودیو سال‌های سال با تجهیز کردن امکانات خود نت‌های ماندگار موسیقی ایران را در درون خود ضبط کرده است.

به گفته مدیر این استودیو ناصر فرهودی هیچ استودیویی در ایران پا نگرفته است.او که خود از صدابرداران پیشکسوت موسیقی است، می‌گوید: استودیو پاپ، اولین استودیویی در ایران بود که در سال 50، میکسر حرفه‌ای با قابلیت ضبط هشت تراک را وارد کرده بود. طبیعتا در همان زمان با وجود چنین سیستمی ضبط‌ها با کیفیت خوب انجام می‌شد که اگر روند ورود تجهیزات ادامه می‌یافت قطعا امروز وضع‌مان بهتر می‌بود، اما متاسفانه به دلیل وضع موجود و عدم برگشت سرمایه هیچ‌گاه استودیوها به چنین شرایطی نرسیدند.

وی می‌افزاید: به نظر من روندی که هم‌اکنون از نظر امکانات و وسایل نسبت به گذشته شاهد هستیم پیشرفت نیست، بلکه تغییر این وسایل است و این تغییرات تنها در حد گذران کار است.

روند شکل‌گیری و تولید یک اثر موسیقایی در شرایط امروزی به قدری از نظر اقتصادی دچار آسیب شده و افت‌وخیزهای زیادی از نظر برگشت مالی داشته است که برخی هنرمندان ترجیح دادند به جای اجاره استودیوها برای ضبط هر اثر خود، سیستم‌هایی را وارد منازلشان کنند تا از این طریق بخشی از هزینه‌های خود را کاهش دهند. مدیر استودیو پاپ نیز با تائید این اتفاق می‌گوید: یکی از عوامل اساسی در این زمینه، سودآور نبودن است. وقتی شرکت‌های پخش‌کننده با سنگ‌اندازی کار را پخش می‌کنند و در نهایت به هنرمند اعلام می‌کنند که اثرش فروش نرفته است، هنرمند نیز سعی می‌کند برای کار بعدی خود با حداقل هزینه و نیز کامپیوتر یا امکانات شخصی موسیقی‌اش را تولید کند.

وی ادامه می‌دهد: فقدان پخش‌کننده حرفه‌ای و نیز کپی غیرقانونی یک اثر موسیقی باعث می‌شود تولیدکننده به سمت تولید ضعیف برود و همه کارها را همچون آهنگسازی، ترانه‌سرایی، صدابرداری و... خودش انجام ‌دهد که نتیجه، تولید و انتشار اثر ضعیف و غیرحرفه‌ای می‌شود.

از استودیوهای قدیمی گرفته تا جدیدتر‌ها برای این که مشتریان خود را ـ که هنرمندان هستند ـ راضی نگه دارند و کیفیت تولید آثار موسیقایی را بالا ببرند وسایل و امکانات خود را با استانداردهای روز دنیا تجهیز می‌کنند تا از چرخه مدرن‌شدن دور نماند، اما این سوال مطرح است که با تلاش روزافزون صدابرداران و استودیودارها چقدر توانسته‌ایم به استانداردهای روز دنیا در عرصه ضبط نزدیک شویم.

قاسم عابدین، مدیر استودیو صبا معتقد است 50 درصد توانسته‌ایم به این استاندارد نزدیک شویم که البته این میزان طی سه تا چهار سال گذشته رخ داده؛ زیرا یکباره نسل جدیدی از سیستم‌های ضبط وارد ایران شد و چند استودیودار آنها را خریداری کردند. در آن زمان با تمامی امکانات روز دنیا شاید برابری می‌کردیم ولی هم‌اکنون به دلیل پیشرفته شدن دنیا و ماندن ما بر سر همان جایگاه نتوانستیم این برابری را حفظ کنیم. بر این اساس است که می‌گویم ما 50 درصد این استاندارد را دارا هستیم.

چند سالی است خبر ضبط برخی آلبوم‌ها در خارج از کشور تیتر ریز و درشت مطبوعات‌شده و در هر گوشه و کناری از دنیای موسیقی ضبط فلان اثر توسط فلان ارکستر خارجی به گوش می‌رسد و این در حالی است که بسیاری معتقدند در کشورمان ضبط موسیقی با کیفیت بسیار بالا انجام می‌شود.

مدیر استودیو صبا نیز در این باره می‌گوید: متاسفانه باب شده برخی هنرمندان برای نشان دادن برتری خود نسبت به دیگران یا بعضا چشم و همچشمی عنوان می‌کنند کارمان را در فلان کشور ضبط کردیم که البته در بسیاری موارد، این روند ضبط در کشورهای همسایه ـ که تجهیزات‌شان همانند ایران است ـ صورت می‌گیرد.

وی ادامه می‌دهد: به نظرم ضبط قطعات موسیقی در خارج از کشور تنها در یک حالت درست است و آن هم ضبط آثار کلاسیکی که باید با ارکسترهای بزرگ همچون ارکستر سمفونیک انجام شود چرا که ما هنوز در ایران امکان ضبط همزمان را برای کل نوازندگان ارکستر نداریم.

عابدین معتقد است در گذشته شاید سیستم‌های صدابرداری بخوبی امروز نبودند، اما در مقابل صدابردارانی داشتیم که حرفه‌ای کار می‌کردند، اما امروزه متاسفانه این روند برعکس شده است.

وی ادامه می‌دهد: من نمی‌گویم هم‌اکنون صدابردار حرفه‌ای نداریم، بلکه معتقدم با ورود برخی سیستم‌ها کار با سهولت انجام می‌شود و این خود باعث شده که هر فردی با آموزش کوتاه‌مدت در زمینه صدابرداری به این رشته وارد شود و این خود باعث ورود افراد غیرآکادمیک به این حرفه شده است.

وقتی کسب و کار پایین باشد، اثر هنرمند فروش نرود، هزینه تولید جبران نشود و در نهایت در هر گوشه و کناری موسیقی و نوای ساز و آواز آن هنرمند به طور غیرقانونی پخش شود، موسیقیدان نیز تصمیم می‌گیرد برخی موارد را برای تولید کار بعدی‌اش حذف و خود با کمترین هزینه اقدام به انتشار کند، در این میان شاید تنها جایی که بیشترین ضرر را متحمل می‌شود و ناخودآگاه از این چرخه حذف می‌شود، استودیو است؛ چرا که هنرمند با خرید برخی امکانات اثرش را به هر شکل که شده ثبت و ضبط می‌کند. البته هستند سرمایه‌گذارانی که با در دست داشتن بودجه‌های هنگفت باز هم استودیو را کنار می‌زنند به گونه‌ای که عابدین در این‌باره می‌گوید: متاسفانه برخی دوستان هستند که برای کسب سود بیشتر این کار را انجام می‌دهند، ولی غافل از این که این سودجویی چه ضرر بزرگی را هم به هنر و هم به هنرمند می‌زند.

سحر طاعتی / جام‌جم