رایانه و فناوری به هنر ضربه می‌زند

به بهانه انتشار این کتاب گفت‌وگویی با او داشتیم. در این گفت‌وگو که در کارگاه حوزه هنری برگزار شد، بحث از مجموعه گوزن‌ها آغاز شد و به مسائل کلی‌تری چون جایگاه کاریکاتور در مطبوعات و ظرفیت کارتونیست‌های ایرانی کشیده شد.

نوری نجفی معتقد است روزنامه‌ای که کاریکاتور نداشته باشد، روزنامه نیست. او همچنین معتقد است، کاریکاتور در ذات خود سیاسی است.

نوری نجفی درخشش کارتونیست‌های ایرانی در جشنواره‌های بین‌المللی را زنگ خطری دانست که در نتیجه نبود فضا برای ارائه آثار کارتونیست‌ها در مطبوعات به وجود آمده است. مشروح این گفت‌وگو را در زیر می‌خوانید.

کتاب گوزن‌ها امسال منتشر شده است. در مورد ایده شکل‌گیری کتاب بگویید.

چند سالی است که ایده این کتاب در ذهنم جاخوش کرده بود (شاید 15 ـ 10 سال پیش) ایده‌یابی برای کار بخصوص برای کارهای تجسمی بسیار سنگین است. حتی بحث این است که آیا برای سوژه‌یابی یا ایده‌یابی کلاس و کتابی وجود دارد؟ آیا مصداق و مورد بیرونی هست که بتوانیم به آن برسیم؟ یعنی بتوانیم کتابی را بخوانیم و از طریق آن به راه‌های ایده‌یابی برسیم. چگونه سوژه را پیدا کنیم که بتوانیم فکر کنیم و کار تولید کنیم.

این که به لحاظ اجرا و تولید آثار توانمندی داشته باشیم، اما کارمان ایده نداشته باشد بحثی فنی و علمی است که شاید مکان و فرصت دیگری را بطلبد.

به طور کلی در هنر کارتون و کاریکاتور، ایده کلید اصلی است. اگر برای نقاشی رنگ کلید اصلی باشد، برای کارتون و کاریکاتور ایده کلید اصلی است. مثلا کاریکاتوریستی از سنجاق قفلی ایده گرفته و 10، 15 کار در مورد به آن انجام داده یا راجع به کلیپس هم همین‌طور. از چیزهای ساده گرفته تا ماهی، دوربین عکاسی، پرنده و....

من دیدم تعدادی گوزن کار کرده‌‌ام که می‌تواند مجموعه‌ای شود.

برای حفاظت محیط ‌زیست ایران نگران بودم و هستم. 20 سال پیش خیلی نگران بودم. شاید الان جای نگرانی نباشد، به خاطر این‌که محیط‌ زیستی نداریم که بخواهیم از آن حفاظت کنیم!

آن‌موقع یک مجموعه را کار کردم. نزد مسوولان رفتم، برای تعدادی از کارشناسان جالب بود، اما برخی مسئولان استقبال نکردند. نه این‌که کار من باشد، بلکه باید از کار هنری که در این حوزه است، استقبال کنند.

ابتدا کار فکری شروع می‌شود، سپس مسائل حفاظت و مسائل جانبی دیگر آن. وقتی از آن قضیه فارغ شدم دیدم آن مجموعه می‌تواند خارج از مدار حفاظت محیط‌ زیستی بخش‌های سیاسی،‌ فرهنگی یا هنری داشته باشد.

اینها برایم مهم نبود فقط می‌خواستم بدانم آیا می‌توانم به آن برسم یا نه. اول کار برایم خیلی سخت بود. فرض کنید یک سنجاق قفلی یا توالت فرنگی یا پیچ و... برای کاریکاتوریست ایده باشد، اما خود گوزن برایم نو و تازه بود. آن را شروع و مجموعه گوزن‌ها را کار کردم.

اینها رمز نیست که ما بخواهیم رمزگشایی کنیم. کارها به لحاظ بیان خیلی صریح هستند و اگر من نظر خاصی که نسبت به هریک از اینها دارم بیان کنم، به نظرم کیفیت مفهومی‌اش را کم خواهد کرد. مثلا من خاطره‌ای از یک ماجرا دارم، این خاطره را به تصویر می‌کشم. هرکس نگاه می‌کند برداشت‌های متفاوت دارد، ‌اما وقتی من می‌گویم منظور من موضوع دیگری بود، شاید بر مفهوم خدشه وارد کند. نه این‌که کم کند، خدای نکرده سوءتفاهم نشود، چرا که خود من الان هم در حال آموزش و فراگیری هستم.

مثلا در مورد شاخی که طناب داری به آن است و به گردن خود گوزن هم هست اگر بگویم مفهومش این است،‌ از حالت انتزاعی خارج می‌شود و انگار من خواسته‌ام نظرم را به مخاطب القا کنم.

یکی از دوستان من پیشنهادی کرد که برایم جالب بود. گفت من برای طرح‌هایی که تو می‌زنی، متن یا شعر بنویسم.

من به او گفتم تو هر چه مطلب و شعر داری بیاور تا من برایش تصویر بکشم. اگر ما روی تصاویر کار کنیم شاید بهتر باشد. به نظرم باید اجازه دهیم خود تصویر گویا باشد و با ما حرف بزند.

شاید این کار شروعی برای کار بعد باشد. شاید کار بعدم مورچه‌ها باشد. چون تعدادی کار مورچه دارم. البته کاریکاتوریست‌ها مورچه را هم کار کردند، اما کارهای من در عالم خودم است. عالم خصوصی، حریمی که می‌تواند مخصوص هر کس باشد. وقتی شما یک کتاب می‌نویسید آن حریم شماست. خیلی هم دقت می‌کنم کارها کپی نباشد، سوژه‌هایش در جاهای دیگر نباشد. خیلی جاها به من گفتند این کار شبیه فلان مورد است. آن را کنار گذاشتم. چند سال بعد که نگاه کردم، دیدم آن کار با کار من متفاوت است.

ان‌شاءالله گوزن‌ها مورد پسند مردم و علاقه‌مندان به هنر قرار بگیرد و خدا آن را از ما قبول کند.

به خاطر این که ما جنبه نقد نداریم. یکی از وظایف کاریکاتور بزرگنمایی و زیر ذره‌بین قراردادن است. آیا کسی حاضر است زیر ذره‌بین برود؟ خود شما شخصا حاضرید زیر ذره‌بین بروید؟

سیاستمداران که بندرت حاضر می‌شوند یا مگر می‌شود یکی از قوا مثلا قوه قضاییه را زیر ذره‌بین برد؟ اما اینها واقعا باید زیر ذره‌بین بیایند!

همه ما باید بپذیریم زیر ذره‌بین بیاییم و برای عملکردمان در برابر مردم و در پیشگاه خداوند پاسخگو باشیم.

من حاضرم زیر ذره‌بین بروم. مثلا سرم کچل است، تیپم بد است، لحن صحبت‌کردنم خوب نیست،‌به عنوان یک پدر شاید اخلاق خوبی ندارم، یک جاهایی کم کار می‌کنم،‌ خلاف رانندگی داشته‌ام و... بیاییم خودمان را زیر ذره‌بین ببریم. نه آن‌طور که مسائل خصوصی‌مان تحت‌الشعاع قرار بگیرد، بلکه در حد رسمی‌بودن و در حد عرف.

ما قبول داریم ژورنالیسم از غرب آمده و با فرهنگ ما عجین شده و ما آن را پذیرفتیم، به هر حال کاریکاتور یکی از شاخه‌های ژورنالیسم است و باید با‌ آن تعامل داشته باشیم.

اتفاقا مطبوعاتی که کاریکاتور نداشته باشد، از حرفه‌‌ای‌نبودن مدیر مسئول، سردبیر و صاحب روزنامه است که نمی‌تواند از کاریکاتور استفاده کرده و از آن دفاع کند.

روزنامه‌ای که کاریکاتور در آن چاپ نمی‌شود اصلا روزنامه نیست. اینها هم به سردبیر و مدیرمسئول برمی‌گردد که قدرت انتشار کاریکاتور را دارند یا نه. شهامت و بزرگی روزنامه وزین به این است که شما با کاریکاتور حرف می‌زنید و حرف هم دارید. حتی اگر به کسی بربخورد. کاریکاتور یک جورهایی حکم سرمقاله را برای روزنامه دارد!

اگر قرار است به کسی برنخورد، پس ما چه کاره هستیم؟

این هم به همان آزادی و آزادگی برمی‌گردد. خدای ناکرده حوزه آزادی طوری نشود که بعدا عوارض داشته باشد و ما نتوانیم آن را جمع کنیم.

خود من همین الان گاهی طرفدار آزادی مطلق هستم، اما همین آزادی سبب نشود که اکسیژن را از دست بدهیم، سرزمین‌مان را از دست بدهیم و... .

ملیت، مذهب، دین، کشور و... برای ما خیلی مهم است. خط قرمز است، خط خون است، یعنی حتی از قرمز هم بالاتر است. برای همه‌مان مهم است.

من به آزادگی اعتقاد دارم. انسان باید آزادمنش باشد. باید بتواند حرف خود را بزند. مثلا در کشورمان گرانی داریم. این گرانی از نظام نیست، از برخی سیاست‌های نادرست مدیران است که باید رفع شود. سیاست خارجی‌مان فلان مشکل را دارد، خوب باید رفع شود. کاریکاتور می‌خواهد این حرف‌ها را بزند. حرف‌های اساسی بزند، فلان وزیر و فلان مدیر را زیر ذره‌بین ببرد. آنها هم نمی‌توانند این را تحمل کنند.

خاصیت هنر کاریکاتور همین است. سیاسی‌ترین هنر یعنی کاریکاتور.

کاریکاتور ذاتا سیاسی است. شما درختی را در نظر بگیرید. کاریکاتور سیاسی یکی از شاخه‌های آن است. کاریکاتور فرهنگی یکی از شاخه‌هاست. طنز یکی از شاخه‌هاست.

شما می‌توانید خنده‌دارترین کاریکاتور سیاسی را بزنید که حس آزادگی و آزادی در آن باشد. به کسی هم برنخورد، اما آنقدر زیرکانه باشد که خود طرف (یا سازمان) که‌ منظورتان است متوجه داستان بشود، ضمن این که نتواند حرفی هم بزند.

مدیرمسئول می‌تواند با لبخند آن را چاپ کند. این کاریکاتور، کاریکاتور موفق است و کاریکاتوریست آن کاریکاتوریست موفقی است. متاسفانه کاریکاتوریست‌های ما دچار ضعف و سستی شدند. خود من هم جزو همان‌ها هستم. بخشی از این سستی و کم‌کاری کاریکاتور در مطبوعات، به خود کاریکاتوریست‌ها برمی‌گردد که دچار بحران هستند. نمی‌دانم این بحران از کجا آمده و از کجا ناشی شده، اما خودش قابل بحث است.

بله. این سوال، سوال فنی و خوبی است.

اگر شما توانستید مطبوعات را به لحاظ زمانی ماندگار نگه دارید، خود کاریکاتور را هم می‌توانید نگه دارید. اگر امروز تاریخ روزنامه تمام شود، کاریکاتور هم تمام می‌شود. اگر کاری کنیم که روزنامه فردا چاپ نشود و روزنامه دیروز برای همه اعصار بس باشد کاریکاتور هم همین‌طور است.

من در جایی جوابی دادم، گفتم: اگر بخواهیم خودمان را با ژاپن مقایسه کنیم، صنایع فولاد و ماشین‌سازی و ... در ژاپن خیلی پیشرفته است، اما به لحاظ مسائل هنری بویژه هنر کاریکاتور، ایرانی‌ها از ژاپنی‌ها جلوترند.

باز در انیمیشن که عالم ماشین به کار می‌آید، شاید ژاپنی‌ها جلوتر باشند. اما کاریکاتور با فکر ارتباط دارد. کاریکاتور همراه با فکر، همراه با اندیشه و خرد است. کارتون خردمندانه ایرانی‌ها از ژاپنی‌ها جلوتر است. من حاضرم این را ثابت کنم.

انسان‌انگاری در قامت گوزنی گمنام
احمدرضا دالوند‌/‌ منتقد هنری

پس از سال‌ها کار، تجربه و ممارست، محسن نوری‌نجفی دست به تولید تصاویری زده است که می‌توانند مورد استفاده در موارد متعددی قرار بگیرند.

روی سخن‌ با ناشران و سردبیران و مراکز مهم سفارش پوستر و تلویزیون و... است.

در میان گوزن‌های نوری‌نجفی بی‌شک می‌توان دست به انتخاب‌های جالبی برای پردازش هنرمندانه یک تقویم دیواری یا رومیزی زد... و مگر یک مؤسسه انتشاراتی ـ البته اگر صاحب ذوق سلیم باشد ـ نمی‌تواند به جای استفاده رقت‌انگیز و غیرضرور از فتوشاپ و دیگر نرم‌افزارهای رایج، در طراحی جلد همه کتاب‌هایش از این ایماژهای ساخته و پرداخته دست و دل و ذهن امثال نوری‌نجفی هم بهره بگیرد؟ انتقال این طرح‌ها روی کارت‌پستال، جرقه‌هایی کوتاه از مبادلات بصری را در مراودات میان افراد روشن می‌کند که جز با تعبیر «کاربرد هنر در ارتقای فرهنگ عمومی» نمی‌توان از آن یاد کرد.

مجلات روشنفکری چرا به دنبال فرآورده‌های بصری حاضر و آماده اینترنتی‌اند؟ جای این آثار در تقویت و تفهیم اطلاعات مکتوبی است که آنها در صفحاتشان درج می‌کنند. چرا گفتم مجلات و نگفتم روزنامه‌ها؟ راستش وضع در روزنامه‌ها بدتر از مجلات است، آنها در تدارکات تصویری به مؤسساتی به اصطلاح «همه چیز خوار» تبدیل شده‌اند... و پرسش دیگر: چرا این طرح‌ها را روی کاور CDها نمی‌بینیم؟ چرا در جاهایی که انیمیشن تولید می‌کنند به فکر استفاده از این ایماژها نمی‌افتند؟ با استفاده از تمهیدات فنی و هنری به وسیله دوربین و با بهره‌گیری از افکت‌های صوتی می‌توان از این آثار چنان فیلم کوتاهی ساخت که نیروی انتقال پیام نهفته در آنها را دوچندان کند.

هم‌اینک این طراح، کاری را که باید می‌کرد، یعنی «تولید محتوا» را انجام داده است، بقیه‌اش بر عهده اتاق فکر شرکت‌ها و مؤسساتی است که به نوعی با انبوه مخاطبان سروکاردارند. آیا آنها از نشر چنین مجموعه‌هایی با خبرند؟

اهمیت این طرح‌ها در استفاده وسیع محسن نوری‌نجفی از عامل آنترو پومورفیزم (Anthro pomorphism) یا انسان‌انگاری است.

به این معنا که ما انسان‌ها با دیدن مصایب و رنج‌هایی که نه در قاموس آدمیزاد، بلکه در کالبد گوزنی گمنام رخ می‌دهد کمتر احساس خطر می‌کنیم و در عوض با تماشایشان حکایات پندآموز و روایات حکمت‌آمیز به خاطرمان می‌آید.

بهره‌گیری از این تمهید، سابقه‌ای دیرین در تاریخ هنر و ادبیات دارد که مشهورترین آنها کتاب معروف کلیله و دمنه است، همچنین کتاب عجایب المخلوقات که به طرزی مؤثر و فراموش‌ناشدنی از آنتروپومورفیزم استفاده کرده‌اند.

تمرکز و نفوذ در یک تم واحد، تمرین خوبی برای ذوق‌آزمایی است که البته این طراح سابقه‌دار با اتکا بر سال‌ها تجربه‌اش توانسته است با هاشورهای بجا و ضرباهنگ متناسب در توزیع سطوح، بار دیگر اهمیت «دست» را در پردازش هنر یادآور ‌شود... زیرا دیری است که ماوس توسط میانمایگانی که از هنر عاری‌اند، جای دست را گرفته است.