لازمه بازگشت مغزها

شاید اساس ایجاد بنیاد ملی نخبگان هم ایجاد همین جاذبه‌ها و حمایت‌ها بوده است.

بنیادی که به اعتقاد مسولانش تاکنون فعالیت‌های خوبی انجام داده و برنامه‌های حمایت و پشتیبانی متنوعی اجرا کرده است.

دکتر سهراب‌پور، قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان که از سال ۷۶ تا زمان انتخابش به عنوان قائم مقام بنیاد ملی نخبگان، ریاست دانشگاه صنعتی شریف را به عهده داشته، سال‌ها از نزدیک با نخبگان در ارتباط بوده و نیازها و مشکلات آنها را لمس کرده است.

شاید همین موضوع هم باعث شده تا هر کسی را نخبه نداند و معتقد باشد بسیاری از افرادی که نخبه نامیده‌شده‌اند تنها استعداد برتر محسوب می‌شوند.

وضعیت موجود نخبگان، حمایت‌هایی که در قالب تسهیلات به آنها داده می‌شود، دلایل اصلی مهاجرت نخبگان و راهکارهایی برای جذب آنها سوالاتی بود که دکتر سهراب‌پور در گفت‌وگو با «جام‌جم» به آنها پاسخ داد.

این روزها خیلی‌ها خودشان را نخبه می‌دانند. شما به عنوان کسی که ده‌ها سال از نزدیک با نخبگان در ارتباط بودید ملاک واقعی نخبه بودن را درچه می‌دانید؟

ما هم باید جاذبه‌هایی ایجاد کنیم در غیر این صورت باعث می‌شود افراد، کشور را ترک کنند. البته خروج نخبگان هیچ وقت به صفر نمی‌رسد و البته نباید هم برسد و منطقی هم نیست. بالاخره یک عده دوست دارند از کشور بروند یا بعد از اتمام تحصیلات هم دوست دارند آنجا بمانند. این است که ما نمی‌توانیم ممانعت کنیم، اما اگر بتوانیم جاذبه‌هایی داشته باشیم بی‌تاثیر نخواهد بود و آمارها هم همین را نشان می‌دهد که این جاذبه‌ها موثر بوده و خروج خیلی کمتر شده است.

مهاجرت عوامل زیادی دارد. به هر حال ما ابتدا این موضوع را مهاجرت قلمداد نمی‌کنیم و ادامه تحصیل در کشوری دیگر می‌دانیم که اتفاقا مثبت است. خود ما که در دانشگاه‌های مهم دنیا تحصیل کرده‌ایم می‌دانیم این بخش کار منفی نیست ولی بعد از اتمام تحصیل و کارهای تحقیقاتی تصمیم به مهاجرت، به امکانات موجود در کشور و از همه مهم‌تر به طرز تفکر خود شخص راجع به کشورش بستگی دارد. آمار و تجربه شخصی من نشان می‌دهد علاقه و عاطفه به آب و خاک و سرزمین مادری نسل‌های جدید نسبت به گذشته کاهش پیدا کرده است که این موضوع بیشتر به تربیت افراد از کودکی و از آن مهم‌تر به آموزش و پرورش برمی‌گردد. بالاخره آموزش و پرورش 12 سال با بچه‌ها کار می‌کند تا آنها را به دانشگاه تحویل دهد.

من همیشه به دانشجویان خودم می‌گویم متوسط شما نسبت به متوسط دانشجویان 20ـ15 سال پیش خیلی عوض شده‌ است. هر چقدر اطلاعات کامپیوتری دانشجویان امروزی بیشتر شده علاقه‌شان به آب و خاک و سرزمین مادری کمتر و به طور متوسط ضعیف‌تر شده است.

بله، لغت محترمانه‌اش مهاجرت نخبگان است و واژه‌های دیگری مثل فرار مغزها را هم داریم. به هر حال همه ابتدا برای ادامه تحصیل می‌روند بخصوص دانشگاه‌های بسیار معتبر دنیا هستند که امکاناتشان از دانشگاه‌های ما بسیار بیشتر است. ولی این‌که چند درصد از اینها برگردند خودم که در دانشگاه دقت می‌کردم می‌دیدم افرادی که برمی‌گردند بیشتر انگیزه‌های شخصی و خانوادگی دارند وگرنه اگر بخواهیم امکانات را در کفه ترازو بگذاریم مطمئنا امکانات آنها بهتر است.

خوشبختانه افراد خیلی نخبه‌ای را توانستیم جذب کنیم، مثلا در دانشگاه شریف که از نزدیک تجربه دارم تقریبا 15 تا 20 مدال بین‌المللی طلای المپیاد داریم که بعد از ادامه تحصیل به کسوت استادی این دانشگاه درآمده‌اند.

نخبگان تحت پوشش ما طیف وسیعی هستند که اکثریت آنها در حال حاضر دانشجو یا نفرات برتر کنکور المپیادی‌ها و شاگرد اول‌های دانشگاه هستند، اما تعداد کمی هم در اقشار دیگر داریم. به عنوان مثال براساس آیین‌نامه‌های ما برگزیدگان مسابقات ملی و بین‌المللی مهارت یا برگزیدگان آزمون امتحان جامع پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی و مخترعان هم جزو این نخبگان محسوب می‌شوند که البته همه تسهیلات ما را نمی‌گیرند. اختراعاتی که سیستم داوری‌ ما قبول کند در سه سطح قرار می‌گیرند و از تسهیلات استفاده می‌کنند.

بیشتر این اختراعات سطح سه هستند و پتانسیل تجاری‌سازی دارند و از لحاظ علمی مورد تائید هستند تا اختراعشان تکمیل شود. افرادی که اختراعاتشان را تجاری‌سازی کرده‌اند سطح دو هستند که امکانات بیشتر دریافت می‌کنند، سطح یک که محدودند کسانی هستند که تجاری‌سازی کرده‌اند و در صادرات هم موفق بوده‌اند. بنابراین افرادی که در اختراع زیر پوشش ما قرار می‌گیرند به سه صورت تسهیلات دریافت می‌کنند وبرای معافیت سربازی کمکشان می‌کنیم.

برای دانشجویان دریافت کمک هزینه ماهانه، هزینه حضور در کنفرانس‌ها، حج عمره، بازدید از پروژه‌های عمرانی کشور، اردوهای جهادی، اردوی راهیان نور و تسهیلات مختلف دیگر در نظر گرفته شده است.

ما در آن حد نیستیم، اما اثرات کارهایمان را در آمارها دیده‌ایم که خروج کمتر شده است.

خیلی از بهترین متخصصان ما خارج از کشور تحصیل کرده‌اند. تسهیلات یک قسمت قضیه است، اما بخش مهم‌تر جذب این افراد است.

اگر کسی دکتری گرفته و نخبه است معمولا می‌خواهد استاد دانشگاه و هیات علمی شود، بنابراین ما تلاش می‌کنیم این خوب‌ها را در دانشگاه‌ها جذب کنیم و خیلی این روزها با وزارت علوم مذاکره می‌کنیم و قاعدتا دانشگاه‌ها باید از جذب این افراد برجسته خوشحال باشند. برای سرعت دهی استخدام آنها که دکتری دارند در کمیته‌های جذب کارهایی انجام شده است.

آنها که استخدام می‌شوند به عنوان استادیار جوان 20 میلیون تومان بودجه پژوهشی دریافت می‌کنند تا پژوهش‌هایشان را آغاز کنند.

اگر کسی دکتری گرفته فعلا هنوز قطعی استخدام نشده و می‌تواند به عنوان پسادکتری برای استادان کارهای تحقیقاتی انجام دهد که برای سابقه کارش بسیار خوب است. ما تا دو سال حقوق استادیار پایه یک به آنها می‌دهیم.از طرف دیگر اگر افرادی کارشناسی ارشد و کارشناسی گرفته‌اند و نمی‌خواهند ادامه دهند از نظر ما ایده‌آل این است که آنها در شرکت‌های دانش‌بنیان مشغول شوند.

همان طور که معاونت علم و فناوری، شرکت‌های دانش‌بنیان را در این زمینه تشویق می‌کند و کارهای خوبی در پارک فناوری و مراکز رشد انجام می‌شود. یک استعداد برتر بهترین جایش در همین شرکت‌هاست. ما سال اول 80 درصد و سال دوم 60 درصد حقوق این افراد را برای جذب به شرکت‌ها می‌دهیم تا با فعالیت‌ها و تحقیقاتشان پس از دو سال جا بیفتند.

تغییراتی هم در قوانین استخدام کشوری دادیم که تصویب هم شد، البته دولت کم استخدام می‌کند، اما برای همین استخدام‌ها هم کسانی که زیر پوشش ما هستند از آگهی روزنامه و مصاحبه معاف هستند. یک پایه هم بالاتر از بقیه استخدام می‌شوند. این هم برای افرادی که ادامه تحصیل نمی‌دهند و می‌خواهند در مراکز دولتی استخدام شوند.

البته هم چین و هم هند خیلی اختلاف زیاد با کشورهای پیشرفته دارند اما اینجا وضع خیلی بهتر است. کسی که می‌خواهد برگردد می‌داند که از یک حداقل امکاناتی برخوردار خواهد بود. نمی‌گویم کارهای زیادی بوده اما موثر بوده است. نسبت به امکانات داخل ما وام 80 میلیون تومانی با بهره کم به این افراد می‌دهیم. درست است که با این مبلغ نمی‌توان خانه خرید اما در حال حاضر هیچ کجا وامی با این مقدار نمی‌دهند.

راحت رفتن به کنفرانس‌ها از دیگر مزیت‌های این افراد است این درحالی است که استادان دانشگاه به این راحتی نمی‌توانند برای این گونه سفرها اقدام کنند و هزینه محدودی در اختیارشان قرار می‌گیرد. در ضمن آیین‌نامه‌ای را تهیه و در کمیته هیات امنایمان برای ارتباط با نخبگان خارج از کشور تصویب کرده‌ایم. البته این ارتباط خیلی هم ساده نیست. بیشتر نخبگان ما آمریکا و کانادا هستند. از طرف دیگر فارغ‌التحصیلان در حال حاضر یا استادان دانشگاه بوده یا در شرکت‌های معتبر مشغول به کار هستند.

در حال حاضر حالت خاصی داریم و ارتباط ما با اینها مشکل‌ است. ما این نخبگان را دعوت می‌کنیم تا در دانشگاه‌هایمان سخنرانی کنند، کارگاه‌های آموزشی بگذارند و برگردند. این کار باعث می‌شود اوضاع و احوال و واقعیت‌های کشور را از نزدیک ببینند و در نهایت تصمیم بگیرند ارتباطات بیشتری با کشور داشته باشند چون آنجا تحت بمباران تبلیغاتی هستند و اطلاعاتشان کاملا تحریف شده است. این هم درباره خارجی‌ها و هم درباره ایرانیان خارج از کشور صادق است.

به عنوان مثال پروفسور پیتر آگر، برنده جایزه نوبل که بتازگی با دعوت بنیاد به ایران سفر کرده است، اصلا فکر نمی‌کرد ایران این‌جوری باشد. احساس می‌کرد کشور ما ناامن است و مردم بد و عبوسی دارد در حالی که بعد از آمدن دید که اوضاع کاملا برعکس است.

همین موضوع باعث شد عضو هیات علمی شریف و دانشگاه علوم پزشکی تهران شود و همچنین عضویت هیات تحریریه مجله سانتیا ایرانیکا را بپذیرد. فراموش نکنیم که اگر ما در رزومه خودمان بگذاریم که یک برنده نوبل به ایران آمده خیلی مهم نیست. مگر رزومه‌ ما را چند نفر می‌خوانند؟ اما این فرد اگر در CV خودش ذکر کند که من به ایران و دانشگاه شریف رفتم همه دنیا می‌خوانند و از این موضوع مطلع می‌شوند.

یکی از دلایلی که دانشگاه شریف را در همه دنیا می‌شناسند این است که پنج برنده نوبل را به این دانشگاه دعوت کردیم و به یکی از آنها دکتری افتخاری دادیم. ما امیدواریم و البته هنوز شروع نکرده‌ایم که بتوانیم ارتباط مستمر با این افراد داشته باشیم تا با کشور و مراکز تحقیقاتی و آموزشی‌مان آشنا شوند. حضور آنها در کشور فواید زیادی دارد. تصمیم داریم در ادامه یک تعداد از روسای دانشگاه‌های مهم دنیا را دعوت کنیم. قبلا در شریف این کار را انجام دادیم. این افراد بعد از بازگشت مصاحبه‌های بسیار مثبتی درباره ایران انجام دادند.

به همین دلیل هم اگر بتوانیم روسای دانشگاه‌های معروفی که ایرانیان بیشتر در آنها هستند را دعوت کنیم خیلی خوب است. به هر حال اینها آدم‌های آکادمیک هستند. ممکن است حکومتشان با ما درگیر باشد، اما از آنجا که در کشورشان به آنها احترام می‌گذارند نمی‌گویند چرا رفتی ایران و کسی نمی‌تواند نگذارد که آنها نظرات مثبتشان را عنوان کنند. به این ترتیب می‌توانیم کاری کنیم که بتوانیم رابطه‌مان را با استادان ایرانی که در این دانشگاه‌ها مشغول هستند بهتر کنیم. همین آقای نیورایتر که به همراه پروفسور آگر به ایران آمد، مسوول دیپلماسی علمی فرهنگستان علوم آمریکاست و ما همه افرادی را که دعوت می‌کنیم از طریق این فرهنگستان است.

بودجه بنیاد خیلی زیاد نیست. بعضی‌ها فکر می‌کنند ما با معاونت علم و فناوری یکی هستیم. معاونت بودجه‌های زیاد دارد چون طرح‌های بزرگی دارد. اما بنیاد جایی نسبتا کوچک و بودجه‌هایش هم متناسب با خودش است.

ما به آینده امیدواریم. طرحی را در آموزش و پرورش به نام طرح شهاب شروع کرده‌ایم که براساس آن استعدادیابی از دبستان تا دبیرستان انجام می‌شود. از این ماه آموزش معلمان و مربیان این مدارس آغاز شده و امیدواریم از مهرماه امسال در مدارس منتخب شش استان پیاده شود. یک زمانی در آینده بالاخره این موضوع در آموزش و پرورش کشور پخش شده و طرح عظیمی می‌شود که بودجه‌های آن را دیگر بنیاد نمی‌تواند بپردازد و خود آموزش و پرورش باید این طرح را ادامه دهد.

در حال حاضر نه این که ما به دانشگاه‌های نخبه‌پرور کمک نمی‌کنیم اما کمک‌ها زیاد نیست ما متناسب با تعداد استعدادهای برتری که در دانشگاه‌ها هستند به این دانشگاه‌ها کمک مالی می‌کنیم که زیاد هم نیست. این چیزی نیست برای کارهای بزرگ.

مراکز رشد و پارک‌های فناوری شرکت هستند. البته ما اساتید را تشویق می‌کنیم با کمک فارغ‌التحصیلانی که صاحب ایده هستند در مراکز رشد تشکیل شرکت بدهند. سه سال هم حمایتشان می‌کنیم. اما برای این مراکز هم جا کم داریم. مثلا دانشگاه شریف با این همه ابهت 40 ـ 30 شرکت در مرکز رشد دارد در حالی که اگر امکانات داشتیم می‌توانستیم 500 شرکت داشته باشیم. چهار تا از این شرکت‌ها فروش بالای یک میلیارد تومان دارند و یکی از آنها در مرحله صادرات است. این برای یک شرکت نوپا موفقیت بزرگی است.

در مقابل صنایع سنتی موجود که سال‌هاست به شیوه‌های قدیمی تولید می‌کند و شدیدا وابسته به خارج است و نوآوری و صادرات در آنها بسیار کم است، شرکت‌های نوپای دانش‌بنیان به قول معروف روی مسائل علمی کار می‌کنند و براحتی می‌توانند وارد بازارهای دنیا شوند.

در همین پارک علم و فناوری پردیس ما شرکتی داریم که لوازم پزشکی به اروپا صادر می‌کند و شرکتی داریم که فرستنده دیجیتال می‌سازد و کارهای خوبی انجام می‌دهد که اگر حمایت شود شاهد تحولات بیشتری هستیم. قدیم که در دانشگاه شیراز بودم یک استادی که شرکتی تاسیس کرده بود در آستانه اخراج قرار گرفت. همین استاد بعدها در ناسا مشغول شد. اما حالا برعکس ما از اساتید خواهش می‌کنیم که شرکت دانش‌بنیان تاسیس کنند و کمکشان هم می‌کنیم. الان فناوری مهم شده در حالی که قبلا فقط مقاله بود و تحقیقات. الان تمام دانشگاه‌های دنیا به این سمت می‌رود.

ان‌شاءالله تا آخر تابستان شورای عالی انقلاب فرهنگی آن را نهایی می‌کند. درست است که بنیاد یک موسسه فراوزارتخانه‌ای است که رهبر معظم انقلاب آن را پیشنهاد کردند و ما فقط به وزارت علوم کار نداریم، منتهی بدون مقررات و در تعامل شاید نتوانیم حرف‌هایمان را به کرسی بنشانیم تا دیگران بپذیرند. اما وقتی سند و مقرراتی باشد و از طرف رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی یعنی رئیس‌جمهور که بالاترین مقام اجرایی کشور است، تصویب و به همه وزارتخانه‌ها ابلاغ شود کار مشخص‌تر می‌شود.

بنیاد وظیفه سیاستگذاری و نظارت دارد و حتی‌المقدور وارد مسائل اجرایی نمی‌شود به همین دلیل ساختار کلی بنیاد خیلی کوچک است. ما در تهران زیر 60 کارمند داریم چون نمی‌خواهیم وارد مراحل اجرا شویم بیشتر برنامه‌ریزی، سیاستگذاری و نظارت می‌کنیم.به این ترتیب سند به تنظیم روابط ما با وزارتخانه‌های دیگر کمک می‌کند.

این موضوع خیلی مهم است. اما تقصیر خودمان است. بعد از انقلاب هر آنچه بوی ناسیونالیستی می‌داد را کوبیدیم و بر سرش زدیم. یادم هست سرود ای ایران ای مرز پرگهر به ضدانقلاب تعلق داشت اما الان صداوسیمای ما هم می‌گذارد. کسی جرات نداشت بگوید فردوسی... ما در وزارت علوم قانونی می‌نوشتیم لغت ملی را که می‌خواستیم بنویسیم می‌گفتند ملی نگذارید و بگذارید کشوری. در اثر تندروی وضعیت ما این گونه شده است. ما که بچه بودیم هر روز صبح سر صف پرچم ایران را به اهتزاز درمی‌آوردیم. هر چند مدتی است که توجه به پرچم مد شده است اما باید از همان ابتدا توجه و علاقه به پرچم و مرز و بوم در کودکان شکل بگیرد.

نه این که 12 سال آموزش و پرورش افراد را بار بیاورد و بعد در دانشگاه من استاد بخواهم باورهایشان را عوض کنم. این غیرممکن است. وظیفه سنگین به دوش آموزش و پرورش، صداوسیما و رسانه‌هاست.