تغییر الگوی کشاورزی راهی برای نجات دریاچه ارومیه

در حال حاضر چند مورد در خشک شدن دریاچه ارومیه دخیل است. اولین و مهم‌ترین علت آن نظام از‌هم‌گسیخته مدیریتی حاکم بر دریاچه ارومیه است. این نظام چیدمان توسعه در منطقه، بدون لحاظ توانمندی‌های بوم‌شناختی طراحی و اجرا شده است. دوم این‌که پتانسیل استحصال آب حوضه آبخیز دریاچه ارومیه در بهترین حالت حدود 7 میلیارد مترمکعب در سال است، در صورتی که نیازهای آبی این حوضه به مرور بیش از این مقدار افزایش پیدا کرده است. مثلا وسعت اراضی کشاورزی در طول سه دهه گذشته بیش از 2 برابر افزایش‌یافته و هم‌اکنون به مرحله‌ای رسیده ایم که همه اراضی کشاورزی حداقل 680 هزار هکتار است که نیاز آبی حدود 8‌/‌6 میلیارد مترمکعب احتیاج دارد، در حالی که وزارت نیرو در تازه‌ترین برآورد‌ها و گزارش‌هایش اعلام کرده است استحصال از آب حوضه دریاچه ارومیه از حدود 7 میلیارد مترمکعب به 6 میلیارد مترمکعب کاهش پیدا کرده است، بنابراین حتی میزان آب حوضه آبخیز دریاچه ارومیه جوابگوی بخش کشاورزی نیست چه برسد به این‌که نیاز بخش‌های دیگری به نام صنعت، شرب و محیط زیست را تامین کند. سوم این‌که چنین اتفاقی باعث حفر وحشتناک 30 تا 40 هزار چاه غیرمجاز در منطقه شد و برای این‌که بخشی از نیازهای کشاورزی این منطقه تامین شود چاره‌ای جز احداث 40 سد متعدد که 12 سد آن جزو سدهای بزرگ مخزنی به شمار می‌روند، روی اغلب رودخانه‌های منتهی بر حوضه آبخیز دریاچه ارومیه وجود نداشت. متاسفانه بزرگراه شهید کلانتری هم با وجود رد علمی ارزیاب این طرح با رعایت نشدن ملاحظات زیست محیطی احداث شد و بحران شدیدتری را به وجود آورد تا ما شاهد شتاب بیشتر میزان رسوب‌گذاری و تبدیل آب به نمک و تشکیل کریستال‌ها باشیم. به همین دلیل فعالان محیط‌زیست در نظر دارند برای اصلاح وضعیت موجود حوضه آبخیز دریاچه ارومیه این میان گذر را برچینند.

در حال حاضر ما اصلی به نام مدیریت به هم پیوسته منابع آب داریم که طبق آن وزارت نیرو به عنوان متولی اصلی باید با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت جهاد کشاورزی و وزارت صنایع و معادن و سایر ارگان‌های ذی‌صلاح یک جانمایه و نقشه درست و جامعی برای این حوضه آبخیز تعیین می‌کردند تا علاوه بر استفاده از منابع حوضه آبخیز، حیات این دریاچه هم در درازمدت تضمین می‌شد. متاسفانه به دلیل این‌که وزات نیرو دچار روزمرگی‌های خود شد، نتوانست بخوبی وظایف خود را عمل کند و ما به این بحران بسیار جدی برسیم. غم‌انگیزتر این است که به جای تلاش برای حل مشکل و برطرف کردن این بحران، هر نهادی سعی می‌کند به نحوی گزارش کار خود را به گونه‌ای نشان دهد که نهاد آنها هیچ‌گونه سهم و تقصیری در این ماجرا نداشته است و مشکل را بر گردن آسمان، خشکسالی و تغییر اقلیم می‌اندازد و ابراز می‌کنند دیگر نمی‌توان کاری برای این موضوع کرد.

به نظر من انتقال 200 میلیون متر‌مکعب آب از سرشاخه ارس به حوضه آبخیز دریاچه ارومیه منطقی به نظر نمی‌رسد، اول این که چنین طرحی حداقل چهار تا شش سال زمان می‌برد و دوم این‌که میزان 200 میلیون مترمکعب در مقابل کمبود 14 تا 15 میلیارد مترمکعب آب رقم قابل ملاحظه‌ای نیست. سوم این‌که ما بعد از 5 سال حداقل باید 20 تا 30 سال دیگر هم منتظر باشیم که آن آب بتواند مشکل دریاچه ارومیه را حل کند. آن زمان دیگر نه از دریاچه نشانی می‌ماند و از نه ساکنان آن.

خیر. این طرح هم منطقی نیست چون در حال حاضر هیچ کشوری به طور معناداری نتوانسته است میانگین سالانه ریزش‌های آسمانی کشورش را افزایش دهد. علاوه بر این بارور کردن ابرها به دلیل انتشار یدور نقره مخاطرات زیست‌محیطی خطرناکی به همراه دارد که باعث آلودگی محیط‌زیست خواهد شد. به همین دلیل انجام چنین طرحی هم نشدنی است.

ما تا وقتی خودمان را گول بزنیم که مهم‌ترین علت خشک شدن دریاچه ارومیه خشکسالی و تغییر اقلیم است و تا زمانی که هر ارگانی خود را در به وجود آمدن این مشکل بی‌تقصیر بداند، کاری از پیش نبرده‌ایم، بنابراین مهم‌ترین کار در وهله اول این است که یک برنامه مدونی طراحی و کمیته‌ای متشکل از نهادهای ذی‌ربط تشکیل شود تا به طور فنی، علمی و بی‌طرفانه تعیین کند که مهم‌ترین دلیل به وجود آمدن بحران این دریاچه مربوط به چیست. در این صورت است که می‌توانیم از عواقب احتمالی این بحران پیشگیری کنیم. به نظر من در حال حاضر گسترش اراضی کشاورزی به صورت افقی و افزایش معنادار شمارش جمعیت که تناسبی با توانمندی‌های بوم‌شناختی حوضه دریاچه ارومیه ندارد، مهم‌ترین علت پدید آمدن این بحران به حساب می‌آیند که اثر آن با خشکسالی و تغییر اقلیم چند برابر افزایش یافته است، بنابراین به نظر می‌رسد برای رهایی از این بحران باید به سمت گزینه‌هایی برویم که منجر به کاهش وابستگی معیشتی باشد، مثلا ما باید به سمت پرداخت وام‌های بلاعوض با سودهای کم به کشاورزان و توقف کامل هر نوع کشت سنتی با روش‌های آبیاری غرقابی حداقل به مدت پنج سال در منطقه باشیم تا مجال داده شود در این​مدت پنج تا شش میلیارد مترمکعب آب اختصاصی زمین‌های کشاورزی بار دیگر وارد این حوضه آبخیز شود.