معمای اخلاق و سینما

در برنامه «هفت» بیشتر بحث‌ها حول محور روابط پشت پرده سینما و مناسبات سینماگران انجام می‌شود. حاضران در بحث بعضا دنبال کشف این نکته هستند که سینماگران ما در زندگی واقعی و حرفه‌ای‌شان تا چه اندازه به اصول و ارزش‌های اعتقادی پایبند هستند. بدیهی است که پاسخ این سوال هرچه باشد، کمکی به روشن شدن موضوع «سینما و اخلاق» نمی‌کند. آنچه در جامعه در برابر دیدگان مخاطب قرار می‌گیرد و تاثیر می‌گذارد، خود فیلم و محصول نمایشی است و نه فیلمساز. بنابراین وقتی قرار است رابطه بین سینما و اخلاق را بسنجیم، باید ابتدا تعریفی از فیلم و محصول نمایشی اخلاقی ارائه بدهیم. یک فیلم باید واجد چه عناصری باشد که بتوان آن را اخلاقی نامید؟ ‌آیا صرف این‌که مولف یک موضوع اخلاقی مثل صداقت، فداکاری، کمک به همنوع و مهربانی را انتخاب کرده، برای اخلاقی شدن یک اثر کافی است؟‌ آیا فیلمی را که در آن قهرمان و شخصیت‌های فرعی داستان کنش‌های زشت و ناپسندی داشته باشند، می‌توان غیراخلاقی نامید؟ مریلین بکر در کتاب «اخلاق در فیلمنامه‌نویسی» به این پرسش این‌گونه پاسخ می‌دهد:‌ فیلم‌های اخلاقی ممکن است چیز‌‌هایی داشته باشد که بحث‌برانگیز یا زننده باشد. این قبیل فیلم‌ها از این موضوعات استفاده می‌کند تا نکته‌ای را روشن کند. نه برای نمایش خود این موضوعات که مشوق دیگران به اعمال ناشایست یا محرک اعمال اغتشاش‌گرایانه باشد.

به عقیده این نویسنده، هر کنش اخلاقی یا غیراخلاقی را باید در کلیت ساختار درام بررسی کرد و از خلال آن به درونمایه فیلم و زاویه نگاه فیلمساز پی‌برد. سرنوشت شخصیت‌های داستان، لحن اثر، موضعگیری مولف در برابر موقعیت‌های داستانی و روند تحول شخصیت‌ها، معیارهای تعیین‌کننده‌ای است که نشان می‌دهد اخلاقیات در یک فیلم سینمایی بازنمایی درستی داشته‌ است یا نه. قضاوت درباره گرایش یک فیلم به ارزش‌ها یا ضدارزش‌ها همچون حل یک معمای پر رمز و راز پیچیده و دشوار است و تا وقتی در سینمای خودمان نظریه و تئوری مدونی درباره نسبت اخلاق و سینما نداشته باشیم، نمی‌توانیم یک فیلم را بسادگی اخلاقی یا غیراخلاقی بنامیم.